2019 чылдың декабрь төнчүзүнде Кыдаттың Ухань хоорайынга тыптып келгеш, албан ёзузу-биле 2020 чылдың март 11-де бүдүн делегейге пандемия кылдыр чарлаттынган covid-19 деп коронавирус беш чыл дургузунда чеди сая кижиниң амы-тынын алган. Россияга бир дугаарында 2020 чылдың январь 31-де Кыдаттың ийи хамаатызынга ол коргунчуг аарыг илереттинген, а март 2-де Италиядан ээп чанып келген турист чурттуң хамаатызын тодараткан. Эге дээрезинде шупту телевизордан медээлерни көрүп, хүнден хүнче аарый берген кижилер санын көргеш, чалбарып олурганывысты кайын уттур бис. Күрүне деңнелинге дыка улуг хемчеглерни ап, чурттар аразының кызыгаарларын дуглап турза-даа, коргунчуг хамчык шургуп кирип келген. Сактыр боор силер, апрельге чедир Тывавыс ногаан девискээрлер аразынче кирип, «арыг» регион кылдыр санадып турда, коронавирус чыпшынган сес кижи эң ыракта кайгамчык чараш бойдус чурумалдыг суурдан тывылган. Ооң-биле катай шыңгыы ажылдар эгелээн.
Кирер оруун шоочалаан сумулар
Бүгү Россияга хамык хемчеглерни кызыгаарлап, чаңгыс черге хөй кижиниң чыглырын хоруп, өөредилгени ырактан чорудар аргаларны ажыглап эгелээн. Улуг назылыг кижилер база бажыңындан ажылдаар кылдыр чангылай берген. Күүсекчи эрге-чагырга органнары, федералдыг болгаш регионалдыг албаннарның ажыл-чорудулгазы шыңгыы чурум ёзугаар ажылдап турган. Херекчок черге ыңай-бээр чер чоруурун, куда-дой, байырлалдар эрттирерин, оюн-тоглаа, спортчу хемчеглер, концерттерни база түр када соксадып, кижи бүрүзүн бажыңындан үнмейн, кайы хамаанчок улус-биле ужурашпазын негей берген. Кижиден кижи коргар – кээргенчиг-даа, коргунчуг-даа үе. Ырак хоорайдан чанып келген студент оглу-кызын кандыг-ла-бир аза кирип келген-биле дөмей коргуп, арны-бажын топтап, дымаа-ханаа, чөдүл-какылы бар бе деп бүдүү шинчилеп тургаш, хүлээп ап турганын улус утпаан. Канчап билир, серемчиде хорамча чок дээш, аңгы өрээлге чурттадып, аяк-савазын аңгылап, идик-хевин элекке киирбейн, даштыгаа арттырып каар турганы чажыт эвес.
Чонунуң кадыкшылынче кичээнгейни салып, аай-дедир аргыжылганы кызыгаарлаары-биле сумунуң оруун шлагбаум-биле дуглап, шоочалап алгаш, үнген-кирген улузун хынап, дежурныйлап турган чагыргалар база тургулаан. Кызылдан келген бир машинаны киирбейн, дедир эгдирип, суурдан үнүп бар чыткан кижини бажыңынче чандырыпкаш, боттары херек чүүлдерин садып эккеп берип турган болгай. Кирер оруу чаңгыс сумулар ол хире шыңгыы турган. Оруктан кирбейн, алаактан азы суур бажындан хем сүстүрүп кешкен машинаны база дораан тодараткаш, үндүр ойладып азы бажыңындан шуут үнмес кылдыр негеп, кадарыптар турган. Бичии суурларга кымның аарый бергени база дораан дыңналыр болгаш, шак ол кижиден кижи бүрүзү хояр чүве. Мессенджерлерден ынчан вайбер нептереңгей турган. Ында суур бөлүүнге бир кижи сагындырыгны бижип, шуут-ла кончуп турар: «...соңгадан көрүп олурарга, арнында маска-даа чок, кудумчуда таваар кылаштап, садыгланып алган чоруур-дур силер. Канчап черле өске улусту бодавас силер?! Аарыг тарадып турар мен деп билип тур силер бе?! Бажыңыңардан үнмейн, олуруңар! Херек чүүлдерни садып эккеп берип турар улус бар ышкажыл!».
Хенертен өске черден чоок төрели чедип келир болза, ажыы-биле үндүр ойладыптар таварылгалар база тургулаан. Даштындан шоочалап каан рестораннарга кудалааш, «көк эмчиже» киргеннер база эвээш эвес. Чаа туттунган терапия салбырын ынчан коронавирус эмнээр госпиталь кылдыр ажыдыптарга, чон бөдүүнү-биле «көк эмчи» деп адап алганы ол.
Антисептик, кара-саваң-на болза...
Базым бүрүзүнде бодун канчаар камгаланырын айыткан чуруктар, бижиктер, сагындырыг демдектер көвүдей берген. Оочурга турарда, ийи кижиниң аразы ырак болур ужурлуг. Резин, латекс хол-хаптарлыг, тыныш органнарын эмчи маскалары-биле дуглап алгаш чоруурун базым бүрүзүнде айтып турган. Безин чадаарда масканың көк талазын, ак талазын кандыг улус канчаар кедерин өөредип турган. Эъттиң изиин хынаарда, кижиге дегбес, ырактан хынаптар термометрлер, хол чуур булуңнар, антисептиктер, турникеттер-биле албан черлери чепсегленип алган. Вирустар, бактериялар, микробтар узуткаарынга антисептиктен аңгыда, кара-саваң кончуг эки дээш, кижи бүрүзү ону эртине кылдыр көөр апарган. Кудумчудан кирип келгеш, идик-хепти каяа, канчаар уштурун, холду, арын-башты канчаар чуурун шуптузун өөренип алган болгай бис. Кижи бүрүзүнүң сумказынга, карманынга бичии савада антисептиктер албан чоруур болу берди. Каракты, кулакты, думчукту, аас иштин, боостааны канчаар чуптарыл, чүнүң-биле чайыптарга экил дээш-ле кижи бүрүзү бодунуң сүмелери-биле үлежип, айыылдыг аарыгга удур туржуп чоруп олурда, вакцина база тыптып келген. «Корона» коргунчуг турган болза, ам аңаа удур тарылга эң коргунчуг апарган. Чон аразынга шуугаазын база дыка хөй үнген: «тарыткан соонда, дам баксырап аарыыр диди», «вакцина соонда үр чурттавас диди», «куар-код херек диди», «ол кыяр-код кайда чүвел?», «куар-код чокта, кайнаар-даа киирбес-тир»... Кижиниң өөренмес чүвези кайдал – ол берге ужу-бажы билдинмес үе-чаданы база чурттап эрте бердивис. Коргунчуу-ла ылап чүве. Думчууң чыт билбейн баарга, аксың иштинге кылган чемиңниң чаагай амданы билдинмес апарып, шыңган эъдиң курлуп, аарып, ооргаң куду соок дер халып бадып эгелээрге, өөңде-ле кады чурттап олурар чоок кижилериңге чугаалаарындан безин коргуп олурар сен. Карак ажыт чааскаан бир өрээлге, чадырга, сарайга дугланыпкаш, борастанып кириптер сен – бо улузумга-даа чыпшына бербээйн, өршээ, дадай...
Пандемия бажыңнарны сегереткен
Ол үеде Россияның Президентизиниң Чарлыы-биле 16 хар четпээн ажы-төлдүг өг-бүлелерниң уруг бүрүзүнге дузаламчы кылдыр он муң акшаларны берип турган. Ол төлевирни ийи катап Россияның Чазаа чоруткан. Көдээ суурларда хөй ажы-төлдүг өг-бүлелер ол акшалары-биле бажың-балгадын чараштап, херимнерин чаартып, ногаа-чимизин, чечектерин саглаңнадыр тарып, көскүзү-биле сегереп эгелээн. Чамдык улус мырыңай изиг-соок суглуг кылдыр бажыңын чаагайжыдып, септиктер кастырып, автомат хеп чуур машиналар, соодукчу, телевизор дээш амыдыралга херек техниканы садып ап, өг-бүлениң күш-ажылын чиигедип алыр аргалыг болган. Арам-безерек акшалыг улус ёзулуг дорт хереглелинче чарып, хоолулуг, чаагай аъш-чем садып, кылып чиир чемин хөй янзы кылдыр чогаадып, хүн бүрүде рационун байлакшыдып турган. Шак ол үеден тура дыка хөй херээжен улус чем кылырынга мергежип, кандыг-даа рестораннардан дудак чок кылдыр кылыптар апарганы чугаажок. Инектерин саап, бодунуң ак чемин болбаазырадып, тарып алган огороду-биле ажаанзырап, эки дүжүттү ап, дузаныр талазы-биле тулган билиглерни алганы чөп. Чеже-даа коргунчуг бол, ажыктыг талалары база хөй болганы ол.
Чидириг чок болбадывыс, өршээ...
Сагыш-сеткилге аар, ууттунмас кара дашты хойлап алгаш, ам-даа хилеп чоруур улус аравыста хөй. Коронавирус деп хайлыг кара хамчыктан чоок кижизин чидирген өг-бүлелерниң хилинчек-човулаңын деңнээр чүве каяа тыптыр. Тыва чонга билдингир, сураглыг, ам-даа хөйнү кылып болур турган улуг угаанныг кижилеривисти база ышкындывыс... Хараадап, хомудап, чоктап чор бис.
Аштырган «корона»
Делегей чергелиг хамчыкка удур даштыкы күрүнелер база хемчеглерни ап, аңаа удур эм-таңны чогаадып келзе-келзе, 2023 чылдан тура ооң күжү суларай берген. «Альфа», «Бета», «Гамма», «Дельта», «Омикрон» дээш аңгы-аңгы хевирлерин эмнээр аргаларны ажылдап кылып, сезоннуг грипп хевиринче киирип турары чедиишкин болбас арга чок. Каш-каш чылдар эртерге, шаанда ындыг аарыг турган деп төөгүчүлер, эпидемиолог санитар эмчилер ынчангы салгалдарга чедирер үе келир.
Биче буурай чоннарны пандемия демниг, бот-боттарынга хумагалыг, камныг, арыг-силиг, оваарымчалыг, серемчилелдиг чорукка өөредип каан. Сараалыг SARS-CoV-2 сайзыралды албазын, covid-19 ковайбазын, кадыыңарны камнаңар, үе-шаанда эмчилеп, шинчидип чоруңар!
Надежда КУУЛАР.
Чуруктарны интернеттен хоолгалаан.
“Шын” №9 2026 чылдың март 12