| Туберкулёзка удур демисел айы |
Туберкулёз аарыы эмнеттине бээр аарыг. Эң-не кол чүүл – эмчилерден аңгыда, аарыг кижиниң эмнедип алыр дээн тура-соруундан дыка улуг хамааржыр.
Халдавырлыг берге аарыгларның бирээзинге туберкулёз хамааржыр. Ооң дамчыыр “оруу” – агаар дамчыштыр. Ынчангаш чанында ажы-төлүн, долгандыр улус аарый бербезин дээш, аарыг кижи санитарлыг арыг-силиг чурумун сагыыр ужурлуг.
Сактып алыры чугула чүүл – туберкулёзтан камгаланыры дээрге кадык амыдыралды сагыыры, шын чемненилге, арага-таакпы аймаандан ойталаары. База ол ышкаш чылдың-на улуг улус туберкулёзка удур флюорография база бичии уруглар туберкулин хыналдаларын эртери.
Республиканың туберкулёзка удур диспансериниң эмчилериниң чурттакчы чонга сүмелерин, тайылбырын уламчылаар-дыр бис.
Азиймаа Соян, клиниктиг психолог:
— Туберкулёз аарыындан эмнээшкин дээрге нарын болгаш үр үениң дургузунда эмнээшкин эртер орук. Ол чүгле организмниң быжыын хынаар эвес, а сеткил-соруктуң база. Туберкулёз деп диагноз – эмнедикчиге ооң амыдыралының шинчизин болгаш сагыш-сеткилинге аар чүък болуп өскерлири болур. Ынчангаш сагыш-сеткил кадыкшылы – чедиишкинниг сегиириниң чарылбас кезээ деп санаттынар.
Эмнедикчилер кандыг бергедээшкиннерге болганчок таваржырыл?
Салдынган диагнозтан аар “согуг” болгаш стресс.
Коргуушкун болгаш дүвүрел: үр үе дургузунда эмнээшкин, эмчиге чыдары.
Аарыг-биле холбаалыг буруу минниишкини, ыядып човаары, сагыш човаары.
Хөөн чидип муңгараары, депрессиялыг байдал. Сагышсырааш, уйгу-дыш чидери, чемге хөөн чок болуру. Чоок улузу-биле, кады ажылдап турар коллегалары-биле харылзаада бергедээшкиннер тургустунар.
Эмнелгениң специализи эмнедикчи-биле чүгле сагыш-сеткил үлежип чугаа кылбас, а тургустунуп келген айтырыгларны шиитпирлээринче угланган ажылды чорудар. Сагыш-сеткилдиң дугайында сагыш салыр болза-ла, аарыгны тиилеп эртеринге дузалаары ол болур.
Специалист кижиниң аарыг улус-биле чугаалажып билири чугула. Аарыг кижи-биле канчаар чугаалажырыл, аарый берген деп бодалды аарыг кижи канчаар улуг аарышкы чокка хүлээп алырынга дузалаар дээн айтырыгларны клиниктиг психолог шиитпирлээр.
Эмнелгеде үр үеде эмнээшкин эртип турар аарыг улуска доктаамал янзы-бүрү тренингилерни болгаш лекция-беседаны эрттирери база чугула. Специалистиң эрттиргени тренингиниң соонда кайы хире ажыктыг, дузалыг болганын болгаш кижиниң байдалы кайы хире оожургап келгенин пациентилер демдеглеп турган.
А уругларга эмнелгеде “Белая ромашка” дээр сагыш-сеткил чиигедир өрээл бар. Аңаа уруглар салбырында чыдар уругларга "Элезинниг терапия", кинетиктиг элезин-биле кичээлдер эрттирип турар. Элезин-биле терапия уругларның дүвүрелин оожуктурар, саазынга чуруттунары ышкаш эвес, а бир өске дээрзи оларның улуг сонуургал-биле элезинге чуруп турарындан эскерип болур. Элезин уруп каан стол арта чырык-биле чырыдып каан, ынчангаш чаштарның сонуургалы бир тускай болур.
Айдыс Монгуш, фтизиатр эмчи, өкпе туберкулёзунуң терапия салбырының эргелекчизи:
— Туберкулёз – эмнээшкинге багай алзыр, а нептерээри дыка дүрген болгаш чиик. Эгезинде бо аарыг кижини чүгле өлүмге чедирип турган болза, үезинде эмнээшкинни эгелээр болза, чайлыг ону тиилеп ап болур. Ынчангаш туберкулез дээрге когун үзе эмнептер аарыг, ол дугайын утпаза чогуур.
Ынчалзажок туберкулёзту организмче киирбезин кызыдар. А ол дээрге дараазында дүрүмнерни сагыыры чугула:
1. Кадык амыдыралды чорудар – шын чемненилге, доктаамал күш-культура, эки дыштаныры, таакпы, арага, наркотиктерден ойталаар.
2. Профилактиктиг эмчи шинчилгелери болгаш флюорографтыг шинчилгени чылдың-на ыяап-ла эртер. Кажан организмде туберкулёз бар дээрзи илереттине берзе, ук шинчилге орай болу бээр, ынчалза-даа эге чадада аарыгны эмнеп эгелээр аргалыг болур. Аарыг ханылаваан таварылгада эмнээшкинни үезинде эгелээри чугула.
3. Хууда арыг-силиг гигиеназын сагыыр. Үргүлчү бодунга арыг думчук аржыылы азы чаңгыс катап ажыглаар аржыылдар ап чоруур, кажанда-даа өске улус херекселдери, чемненир херекселдер ажыглавас!
4. Бажың-балгатты арыг-силиг тудар. Чүгле туберкулезка удур эвес, а өске-даа аарыгларга удур хемчеглерге бажыңны доктаамал аштап-арыглаары хамааржыр. Өрээл иштин албан-биле агаарладыры чугула. Ол ышкаш эң-не кол чүүл – ымыраа-сээк, таракан аймаан узуткаар, чүге дизе олар туберкулёз аарыының нептередикчилери бооп болур.
5. Үе-шаанда диагностика болгаш туберкулёзтуң эмнээшкини база долу эмнээшкин.
Бир эвес туберкулёз аарый берген дижик, чүнү канчаарыл? Бирээде, дарый эмнээшкинни эгелээр. Үезинде эгелээн эмнээшкин соонда ажыл-агыйче эглип, кадык амыдыралды магадылаар. Ийиде, чоок кижилерин бодап, оларның кадыын камгалаар. Ынчангаш боду эмчиге чыдып эмнедир, микробтар чараа-дүкпүден читпээн шаанда, бажыңынче чанып болбас.
Бир эвес аарыг кижи бажыңындан эмнедип турар болза, аарыг кижи арыг-шеверни сагыыр, өрээлин агаарладыр, ооң өрээлинге бичии уруглар турбас ужурлуг. Өрээл иштин доктаамал аштап-чуур, арыглаашкында чогуур дезинфекция бүдүмелдерин ажыглаар.
Аарыг кижи тускай дүкпүрер савалыг болур, ол сава албан 2 турар ужурлуг, аастыг бичии шил саваны ажыглап болур. Бирээзи хлораминниг холумакка 12 шак чыдар.
Идик-хевин кадык улус хевинге холувас, аңгы целлофан хапка суп каар. Оларны чуурда, 2 хуу содалыг сугга хайындырар (1 литр сугга 1 улуг омааш ишти сода холуп алыр).
Кады турар чоок өг-бүлезиниң кежигүннери чылда 2 катап флюорографияны эртер, күзүн болгаш чазын эмчиге кээп шинчидер, камгалал эмнерни ижер.
Чаныңарда ажык хевирниң өкпе аарыг кижи бар-даа болза, шак бо дүрүмнерни сагып, кылып күүседип турар болза, өг-бүледе өске кежигүннерге аарыг тарап нептеревейн барып болур.
Туберкулёз аарыы-биле кандыг-даа кижи аарый берип болур, ол социал байдалдан хамаарышпас. Ындыг-даа болза колдуунда ажык хевирниң туберкулёз аарыг кижи-биле доктаамал чоок харылзажып турар кижилер аарып болур.
Кижи бүрүзү бодунуң болгаш чоок кижилериниң кадыынче сагыш салып, харыысалгалыг болур болза-ла, кадык болур. Спорттуң янзы-бүрү хевирлери-биле сырый харылзаалыг болуп, арыг агаарже үргүлчү дыштанып, чайгы үеде хемге эштип, организмни быжыктырар.
Аржаана Ендан, рентгенолог эмчи:
— Туберкулёзту илередиптер аргаларның бирээзинге чылдың-на ыяап-ла эртер ужурлуг флюорография хамааржыр. Хөрек органнарының клеткаларының рентгени сөөктер тургузугларын (ээгилер, төш, хендирбе), өкпе, бронхалар болгаш тынар-боостаа, чүректи шинчилеп көөр арганы бээр. Чүнүң-даа мурнунда, хөрек органнарының клеткаларының рентгени өкпе аарыгларын шинчилээринге ажыглаар.
2023 чылдың ноябрь 13-те Тыва Республика талазы-биле кол санитарлыг эмчиниң “Тыва Республикада туберкулёз аарыын болдурбас талазы-биле немелде хемчеглерниң дугайында” № 14 доктаалы күш кирген.
Туберкулёз аарыын эге чадада илередип тодарадыр сорулгалыг немелде хемчеглерни киирген. Ук хемчеглерге Тыва Республикада чурттакчы чоннуң ФГ-шинчилгелерин эпидемиологтуг көргүзүглер-биле чылда 2 катап 15 хардан база оон өрү назылыг чурттакчы чонну 85 хуудан эвээш эвес хаара тудуп, а ол ышкаш өөредилге болгаш социал албан черлериниң, аъш-чем-биле холбаалыг черлерде ажылдап турар улусту 95 хуудан эвээш эвес хаара тудуп, шинчилгелерни чорудуп турар.
Өөредилге болгаш социал хандырылга организацияларының ажылдакчылары ФГ-шинчилгелерни 6 ай иштинде чаңгыстан эвээш эвес, тодаргайлаарга, чылда 2 катап эртер. Өөредилге болгаш социал хандырылга организацияларының ажылдакчыларынга ажылче чөпшээрелди флюорографтыг шинчилгени сөөлгү катап 6 айдан орай эвесте эрткен хөрек шинчилгезиниң түңнели барда бээр.
14 харга чедир уругларга иммунодиагностиканы чылда 2 катап эрттирер: уруглар садтары болгаш школа назылыг уругларга март-апрель база сентябрь-октябрь, а организас чок уругларга – чыл дургузунда, 15-17 харлыг элээдилерге– сентябрь-октябрьда Диаскинтест болгаш март-апрельде ФГ-шинчилге эрттирер.
Туберкулёз аарыын болдурбас немелде хемчеглер чорудар талазы-биле даалгалар иштинде республиканың фтизиатрия албаны чурттакчы чонга туберкулёзту болдурбас хууда хемчеглер, туберкулёзту эмнээрин, ону шинчилээр аргалар дугайында массалыг информация чепсектериниң, интернет четкизиниң ачызында медээ-тайылбыр ажылын калбаа-биле чорудуп турар.
Туберкулёз — когун үзе эмнеттине бээр аарыг, чүгле аарыгны үезинде илередип, эмнээшкинни үе-шаанда эгелээри чугула дээрзин сагындыраалыңар.
Чылда чаңгыс катап эртер ужурлуг хөрек шинчилгезин ыяап-ла эртип ап туруңар! Кижи бүрүзү бодунуң болгаш чоок кижилериниң кадыын бодап, үезинде шинчилгелерни эртер ужурлуг. Чүге дизе үе-шаанда эрткен хөрек шинчилгези аарыгны эге чадада илередиринге дузалаар.
Диспансерниң шимчеп чоруур флюоромобильдери республиканың кожуун, сумуларын кезип, чурттакчы чонга таарымчалыг байдалды тургузуп турар, чүге дизе чамдык сумулар кожуун төптеринден элээн ырак черде турар болгаш, кижи бүрүзү төп эмнелгелерже чедип шыдавас болганындан флюоромобильдерге хөрек шинчилгезин эртип алыр аргалыг.
Республиканың туберкулёзка удур диспансериниң эмчилери чурттакчы чонга кыйгырары болза, бөдүүн болгаш чугула чүүл – флюорографияны эртери. Өкпеңер хынадып алгаш, хостуг тыныңар!
Валерия КОНГАР, Республиканың туберкулезка удур диспансериниң парлалга секретары.
Авторнуң чуруктары.
“Шын” №11 2026 чылдың март 26