Кызыл хоорайның кудумчуларында күс боорга, дүшкен бүрүлер аштаар, кыжын ууттунмас кылдыр чаап каан харны эжер, чай боорга, кижилерниң октапкан богун чыып ажылдап турар улусту шупту көрүп турар бис. Олар кымны-даа мурнай даң бажында-ла бодунуң девискээринде чедип келген, кылайтыр ширбиттинип турарлар. Эрткен-дүшкен улус шак ол ажылчын кижилерниң ишти-хөңнүн сонуургаар хамаанчок, арын-шырайын безин орта топтавас, пат-ла чаңчыгып калган, шаараңайнчып эртип-ле турар. Чогум-на шак мындыг дыка көскү хирезинде, көңгүс эскертинмес, көөргеттинип мактанмас маадырлар-биле хөөрежи бээрге, олар дег онза кижилер чок болур-дур эвеспе. Шак ындыг маадырларның бирээзи-биле силер бүгүдени таныштырыксадым. Ол дээрге Галина Мамыш-ооловна Ооржак-тыр. Хоорай чагыргазында кудумчу аштаар ажылчын кылдыр 12 чыл ажылдап чоруур. Шимченгир, эрестиг, кашпагайы-даа кончуг, оожум кылаштавас, шошкуп чоруур. Хөөрежи бээрге, чугаакыры мырыңай суглук чок мал-даа ында калыр. Чаптанчыг, каттырымзаан чазык арынныг, бичии уругларзыг-даа. Ооң амыдыралга ынаа ала-чайгаар чанында турар кижиге чыпшына бээр халдавыр-биле дөмей болду.
– Галина Мамыш-ооловна, силер канчап бо ажылды шилип алганыңар ол, сонуургадып көрүңерем.
– Мен Чадаана хоорайның «Малышок» уруглар садынга ажылдап турган мен. Ол коллективимден пенсияже үнгеш, бээр, авамның чанынче, чурттап чедип келгеш, ажылдай бердим. Ажыл чок олуруп шыдавас мен. Кижи черле канчап пенсионер мен дээш анаа олурар боор. Үргүлчү шимчеп, ажыл кылып чоруурга эки. Авам ам 84 харлыг. Ол база эрес-кежээ кижи. Чоокка чаа чедир меңээ дузалажып, кудумчу аштап халыыр турду. Чамдык улус мырыңай авазы деп билбейн: «Кады ажылдаар эжиңер канчап көзүлбестей берди?» – деп айтырып каап турар апарган. Мен ынатпайн бардым ийин, улуг кижи бажыңга олурзун дээш.
– Силерни чогум үргүлчү көрүп турар улус таныыр, чугаалажыр ышкажыл? Мен соора билип турар хевирлиг-дир мен.
– Ийе, дуңмам, аштаар девискээримде ажылдап, чурттап турар, хүннүң-не көржүр улузум-биле ийи-чаңгыс чугаа солчуптар улус бис.
– Ам «Россельхозбанк» чанында чугаалажып турар-дыр бис. Бо девискээрден аңгыда, кызыгаарыңар каяа четкен ирги?
– Доо ол Чүлдүм кудумчузунуң белдиринден өрү чоктааш, Комсомольская белдиринге чедер мен. Дружба кудумчузу-дур. Келгеш-ле, ажылдап эгелээн чаңгыс девискээрим бо. Чамдык садыглар, чемненилге черлери, албан черлериниң боттарының ажылчыннары мурнуку девискээрлерин аштап алыр. Мен кижи кылаштаар тротуарларны, машина оруун, шак бо турар «Глория Джинс» мурнунда машиналар тургузар черни аштаар мен.
– Каш шакта ажылче үнүп турар силер?
– Ажыл шагы өске черлер-биле дөмей: 8 шактан кежээ 17 шакка чедер. Ындыг-даа болза мен эртежик-ле халып келгеш, Арбатта бок чүдүрүп турар машинаже чыып алган богум чүдүрүп четтигиптер мен. Урналар чедишпес боорга, кызып чүдүрүптер-дир мен.
– Байырлалдар хүннеринде дыштаныр силер бе?
– Ажылдаар бис. Хоорайывыс арыг-силиин тудар дээш, ол хүннерде эң ажылдаар бис. Бистиң чаңгыс дыштаныр хүнүвүс – улуг-хүн. Мен ол хүн безин халып келгеш, улуг богум арыглап, чыып кааптар мен. Эртенинде ажыл чиик болур. Бир эвес ол хүн арыглап албас болзумза, понедельник дыка аар болур.
– Ажылыңарның онзагайларын чугаалап көрүңерем. Бойдустуң дүшкен бүрүзү, чагган хары ындыг-ла ыйнаан, черле аштаар апаар. Хөй кезиинде чурум чок кижилерниң бокталдырган черлерин аштап турарыңар чажыт эвес болгай.
– Ийе. Кыжын харны техника аштаар-даа болза, тротуарларны дүрген-не ширбип, харын эжип, чүдүрер кылдыр бөлүп белеткээр мен. Бүрүлер колдуунда Комсомольская белдиринде болур. Чайын ол теректерниң шыргай будуктарының адаанда хөлеге эң берге чер болу бээр. Даң бажында халып келгеш, чүнү черле көрбедим дээр: ушкан-турган эзириктер, уштунган идик-хеп, арага шилдери. Эзирии хевээр улус мырыңай кижиже чөңгээлей-даа бээр. Өг кафе дөгерген хоюнуң кежин артында контейнерже киир кааптарга, аңаа ыттар чыглып, бокту үндүр сөөртүп, чазарлаар. Чеже-даа катап ызыртыр чазып турар мен. Колдуунда даң бажы дыка берге болур. Аныяк оолдар машиналыг алгы-кышкы халдып кээп, турган урнаның богун чашканналдыр аңдара тептер. Ынчанмаңар дээрге, кара шору: сээң херээң-дир, ажылдап ап турар хлевиң-дир суг дигилээр. Эки улус база чок эвес, бар. Бир катап аштанып турумда, өөреникчи оолдар мендилежип эрткен чүве. Элээн болганда, дедир халчып келгеш, менче хап сунуп турарлар: «Изиг хуужуур-дур, кырган-авай, чип алыңар, соок ышкажыл» – деп. «Ынчанмас, оолдарым, ажырбас, черле ажылым-дыр» – дээримге-даа, сунгаш турар, чаптанчыглары аажок.
– Эр хейлер-дир, эки кижизиттинген. Шак ындыг эриг баарлыг улуг улус база бар-ла ыйнаан?
– Бар-бар. «Оазис» столоваязының херээжен ээзи ындыг кижи. Даң бажында халып келгеш, аштанып турумда, соңгазын ажыткаш, бо-ла кыйгыра бээр: «Галя! Иди сюда, холодно же!» Столоваязынче киирип алгаш, изиг шайын, кофезин-даа кудар, чемин-даа салыр. Комсомольская талазында чебурек быжырып турар аныяк оол база бар. Бо-ла мени кыйгырып, изиг шай, чебуреги-биле хүндүлей берген турар. Мен дыка эпчоксунар чордум.
– Чүгле бо девискээрни-ле кылайтып турар силер бе? Өске черлер аштаар силер бе?
– Кол ажылым мында. Ынчалза-даа бригадаларны мөөңнээш, график ёзугаар хоорайның өске черлеринче база чорудуп турар. Каяа-даа баар бис: солагай талакы эрикте дачалар, Вавилин ээтпээ... Чүнү-даа аштаар бис. Бистиң бригаданың ындыг хүнү – среда. Ол хүн конторага чыглып алгаш, автобуска олурупкаш, ажылдап чоруп каар бис. Ынчан бодунуң девискээрин аштавайн барып болур. Ол хирезинде мен даң бажында албан аштанып, богум чыып кааптар мен. Чоруур бетинде аштанмайн барган-даа болзумза, дөмей-ле кежээ келгеш, чыгдына бээр улуг бокту арыглап алыр мен.
– Дыка кызымак-тыр силер аа. Ол хүн дөмей ажылдап турар ышкажыл силер, девискээрже келбейн барып болур...
– Ии, мен черле ынчап шыдавас мен, сагыжым аарый бээр. Мээң хоорайым арыг-силиг, чараш болзун, найысылалдың чурттакчыларынга, аалчыларынга эптиг байдалды тургузар ужурлуг мен. Шак мындыг кыйгырыг-биле амыдырап чоруур мен.
– Силер чонну бодап турар-дыр силер, кижилерге арыг-силиг, эптиг байдал тургузар дээш кызып ажылдап чоруур. А дүкпү-чараа...
– Ону чугаалаан-даа херээ чок! Коргунчуг чүве-дир ийин харын. Базым бүрүзүнде деп болур. Ам канчаар, аштап турар бис. Чүгле мен эвес, шупту коллегаларым таваржып турар бис. Чүгле дүкпү-чараа, сиңмирип каан дымаа эвес, шуут кайгаар силер, чүү-даа бар боор: албаннап каан болгулаар. Кадыг албан, суук албан, куску... Ажыглааш, октапкан арыг-силиг, камгалал херекселдери, иштики идик-хеп дээш черле чүнү аштап-арыглавайн турар дээрил бисти. Чамдыкта хоранныг-даа апаар. Кандыг кончуг культуравыс куду чон боор бис, чаагай чаңчылдарывыс шуут-ла читкени ол бе деп муңгараар-даа чордум. Ыяштар дөстеринде, шала ажытталчак азыг черлерде эдеришкен ыт-куштан дорайтаан кижилерге база бо-ла таваржыр бис. Чүнү-даа көрүп турар улус-тур бис ийин харын.
– Өршээзинде! Силер байтык, ийи-чаңгыс эртип чыткаш, бо кижи безин эскерип каар, карак чалданыр чүүлдер-дир ийин харын. Ынчангаш-ла силерниң ажылыңарны берге, нарын-дыр деп бодаар-дыр мен. Шак мынчаар ажылдап чорааш, үнеледип, шаңнал-макталга төлептииңерни көргүзүп-ле чор ыйнаан силер?
– Ийе. Шаңналдарым бар. Ажылдап турарым «Чаагайжыдылга» МУБ-туң, мэрияның, Дээди Хуралдың, Энергетика болгаш чуртталга-коммунал ажыл-агый яамызының хүндүлел бижиктери-биле шаңнаткан мен.
– Силер ышкаш эрес-кежээ аваның ажы-төлү база кежээ ыйнаан? Өг-бүлеңерни таныштырып көрүңерем.
– Мен 84 харлыг авам-биле чер бажыңда чурттап турар бис. Ногаа-чимисти черивистиң хемчээлинге таарыштыр тарып ап, күзүн дузанып, компот, вареньевис хайындырып, ажы-төлге үлээр бис. Авам мырыңай чайын 4 шакта-ла тура халааш, суггартынып, ногаазының чашпанын аштап олурар боор кижи. Эрестии кончуг, аныяксыг, ынчанма дээрге, хорадаар. Өөм ээзи аныяанда-ла чок апарган. Оолдуг, кыстыг мен. Улуг оглум 42 харлыг, өг-бүлелиг, 3 ажы-төлдүг. Тываның күрүне университедин тудуг инженери кылдыр дооскан ояар тудугда-ла ажылдап чоруур. Кенним «Сбербанкыда» ажылдап турар. Уруумну авамның чанынга эккеп кааш, бичиизинден тура маңаа, Кызылга, өөредип алган мен. Школа дооскан соонда, Россияның Плеханов аттыг экономика университединиң Улан-Баторда салбырынче кирип алган. Ону дооскаш, чанып кээрге, ажыл тывылбас боорга, повар кылдыр-даа болза өөренип алырын сүмелээримге, Кызылдың эрге-хоойлу техникумунче кирип алган. «Повар болгаш кондитер херээнге» өөренип кирип алырга, бир башкызы арай деп 11 класс дооскан кижи чүге соңгаар өөренмээнин айтыра бээрге, дээди эртеми бар болган. Дыка бичии кижи-дир ийин уруум. Дипломун эккелдиргеш, көөрге, «экономист-финансист» эртемниг болган. Ол үеде таптыг-ла ол техникумга «Банк херээ» мергежилдиң башкызы херек турган чүве-дир. Уруумну башкыладып алган. Аңаа шаңнал-макталдыг ажылдап тургаш, Саян ажып көрбээн-дир мен дээш, соңгаар ажылдап чоруптарга, пандемия эгелээн. Санкт-Петербург хоорайга магистратуразын доозуп алгаш, ол хоорайда университетте башкарыкчы методист болуп ажылдап чоруур. 8 чыл чеде бергени ол-дур, амдыызында өг-бүле чок, чааскаан. Оглумнуң улуг оглу Эльбрус база угбазының изин истеп, Улан-Баторнуң Плехановкада өөренип турар. Мээң азыражып каан кончуг ынак уйнуум ол. Оглумнуң ажы-төлүн база карактажып, азыражып чоруур мен. Авамга, ажы-төлүмге-ле тураскааттынып чурттап чоруур мен. Амы-хууда чуртталгам мындыг. А ажылымда кол кыйгырыым: хоорайым арыг болзун, чонумга арыг-силиг, чаагай чорукту тургузар мен. Ажылымга ынак мен. Кудумчу аштаарындан кажан-даа ыядып чорбаан мен, ыятпас-даа мен. Күш-ажыл, шимчээшкин дээрге-ле кадыкшыл-дыр.
– Коллективиңерде иштики байдал кандыгыл?
– Бис дыка эптиг-найыралдыг бис. Бригадавыста кымның төрүттүнген хүнү болур-дур, албан байыр чедирер бис. Мээң төрүттүнген хүнүм октябрь 7-де, 66 харлаар мен.
– Оо, солунувус төрүттүнген хүнүңер таварыштыр үнер-дир, байыр чедирип тур мен!
– Четтирдим. Ажыл чок болза, чурттаары берге. Хөй улус-биле чаңгыс коллективке кады ажылдап, сагыш-сеткилин үлежип, эдержип чоруурга эки. Кайы хирени шыдаар-дыр мен, ол хире ажылдаар мен. Үнүп чорууйн, берге-дир, дыштанып олурайн дээр сеткил менде чок. Чыккылама казыыр 40 ажыг градустар-даа, дер агып бадып турар изиг-халыынның кадар 40-нери-даа, хар-даа, чаъс-даа меңээ коргунчуг эвес. Ап турар акша-шалыңым-даа өкпелеп көрбээн мен. Өске ажылчыннар-биле бир дөмей кудуку хемчээлдиң шалыңын ап турар бис. Ынчалза-даа дыштаныр хүннерни 2 дакпыр кылдыр санаар, премияларны база берип турар. Совет үеде чурттаар бажыңдан бээр берип турган хүндүткелдиг ажыл-дыр бо. Мени адап-сурап келгениңер дээш өөрүп четтирдим. Иштимде эпчоксунуп-даа турар мен. Менден-даа эки үр үеде ажылдап чоруур улус бар-дыр ийин, айтып берип болур мен.
Шак-ла мындыг сөстер-биле найысылалывыстың арны, көрүнчүү болур база бир кол хүндүткелдиг маадырывыс чугаазын доозуп, дүрген-не ширбиижин туткаш, адыш оюу дег оңгар иштинде октаттынган таакпының сарыг ужун үндүр чушкуй каапты. Улаштыр-ла аштап доозуп алган черинче хынап халып-ла калды. Эрестиин, кашпагайын канчаар ону. Галина Мамыш-ооловна ышкаш биче сеткилдиг, ажылынга бердинген улус өзүп орар салгалдардан база үнер болза эки. Хир-чут арыглап чоруур буянныг иштиң кижилериниң иштики делегейи дыка-ла арыг болурун эскердим. Ажы-төлге оларның күш-ажылын үнелээр кылдыр өөредири чугула.
Надежда КУУЛАР.
Авторнуң тырттырган болгаш маадырның хуу архивинден чуруктар.
“Шын” № 39 2026 чылдың октябрь 8
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn