| МӨӨРЕЙ |
Мени Раиса Моңгуш дээр. 2026 чылдың май 1-де 83 харлаар мен. Ук-төөгүм чеди-хамнар уктуг кижи мен. Шаг шаандан тура-ла ада-иемниң, улуг улузумнуң ламаларга чүдүп, ном номчудуп чораанын черле көрбээн мен. Чеди-Хам уктуг болгаш ындыг боор оң. Шаанда ламалар биле хамнар көңгүс ийи аңгы улус болгай. Өгбелерим доозазы караң көрнүр, чүве көөр улус чорду. Ынчангаш-ла боор, лама башкылар дугайында орта билбес-даа болзумза, шаанда оларны хүндүлээр чораанын сактыр-дыр мен. Тыва кижи черле кандыг-даа кижини ол-бо деп чемелеп чорбас, чүдүлге-сүзүглелдиг, тайга-сыннарынга, хемнер, хөлдеринге, дээрге, черге чүдүп чораан чон болгай. Улус-даа үен-даян хомудатпас, улуг кижи «Ынчанмас» дээрге, чүге деп база айтырбас. «Ынчанмас» дээн соонда ол-ла, улуг кижини дыңнаар.
Совет Эвилелиниң үезинде лама, хамнарны хоруп эгелээрге, аттыг коргунчуг үелер турду. Чамдык хамнарны, ламаларны адып шиидип-даа турган. Кызагдалга келген ламалар, хамнар ном, судур, дүңгүр, ээрен дээн ышкаш дериг-херекселдерин чер-черлеринде куйларга шыгжап-даа турган. Чамдык таварылгаларда боттары аңаа чурттап-даа турган боор. Кончуг берге үелер эрткенде, бир катап ада-өгбелеримниң чурту болур Сүт-Хөл кожууннуң Үстүү-Ишкин деп черде Чамзылыг-Аксы деп кыштагга чурттап турган бис. Ынчан улуг уруум өг-бүлези-биле бистиң чанывыска эш бооп, кадарчылап турган чүве. Уруум ийис чаш уругларлыг, а күдээм каты-биле ээлчежип хой кадарарлар.
Бир хүн күдээм хой кадаргаш келгеш, «Бир куйга таваржы бердим. Куйнуң аксында дуй салган калбак улуг дашты чайладыр иткеш кире бээримге, пөс хапта тыва далган, саргарып калган номнар болгаш бичии-бичии бурганнар бар чорду» — деп чедип келген.
Кежээ дүшкен. Аалда ажы-төл удаан. Мээң-биле кады хеймер уруум болгаш уруум, күдээмниң улуг уруу чыткан. Улуг уйнуум ынчан чаа-ла 5 харлыг чүве. Ол дүне удуй бергеш-ле, улаарап оттуп-ла чыткаш, даңгаар эртен чык кылдыр удуй бээримге, дүжүмде бир улгады берген ашак кижи мээң артымда удуп чыдар ажы-төлүмнү алыр дээш чүткүп-ле турар. Тура халып келгеш, доза туруп медээжок турар мен. Ол ашак кижи «Чүге ажы-төлүң хай-ой дивес сен? Сээң оглуң мээң оран-савам чазарлап каапты» дээш аттыг хорадап турар. «Мээң чаңгыс-даа оглум чок. Кыстарлыг кижи мен» деп маргыжып-маргыжып, эрттирбес дээш, тура тутчуп тургаш оттуп кээримге, дер-бузум шаалаар чыдыр мен. Дүжүм болду.
Даң аткан. Чүү уткалыг дүш дүжептим дээш, шайым хайындыргаш, дашкаар үнгеш, сүттүг шайым чажып чалбардым. Ол эртен элдеп чүве – мээң артымга удуп чыткан уйнуум – куй үжеп турган күдээмниң уруу оттуп кээрге, чаш уруглуг авазы чөргек эккел деп айбылаарга, суйбанып чоруп турар болган. Айтырып-айтырып кээривиске, «Дүмбей караңгы чүве-дир, авай. Чүнү-даа көрбейн тур мен» — деп бо-дур ийин. Эрткен дүне дүжүм орта эвес, а сагындырыглыг дүш болган-дыр дээш, шайым үстүн чажып чалбарып, күдээм дээш буруум миннип аттыг болган мен. Күдээм куйже халып үнгеш, ап алган чүүлдерин дедир аппаргаш, аңаа чыткан дериг-херекселди доозазын канчаар чытканыл, ол-ла ояар аайлап кааш бадып келген. А мен база катап оран-таңдымга чалбарып, сүдүм чажып, хам кырган-ачаларымны адап, кыйгырып, ада-өгбелеримден дуза дилеп аажок болдум.
Эртенинде уйнуумнуң оттуп кээрин, караан көрүп кээрин дыка манаан бис. «Чырык-тыр, авай!» — деп чугааланып оттуп келген чүве. Ол дээрге 1986 чыл-дыр. Олчаан олаа-кавының аалдарының оолдар, уруглары ол куйдан коргар апарган.
1990 чылдар төнчүзүнде хуурактар школазынга лама башкы кылдыр өөренип алган ийи оол ол куйга четкеш, шыгжагга чыткан номнарны, судурларны алган деп сураан дыңнадым. Элээн үелер эрткенде, ол оолдарның бирээзи аныяк назынында орук озал-ондаанга таварышкаш чок болган чорду. Бирээзи база бо чырык өртемчейде чок деп сураан дыңнадым.
Лама башкыларның чер-черлерде куйларда суп каан дериг-херекселинге кайы хамаанчок дээри айыылдыг дээрзин билгеним ол.
/ Раиса МОНГУШ.
“Шын” №15 2026 чылдың апрель 23
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар https://max.ru/join/egenQjfuGzdL6mt0tSEaIo13rmlpMRQzzSnZQdqfHFY