Идик дээрге чүгле кедер хеп эвес, а кижи төрелгетенниң төөгүзүнүң болгаш культуразының чарылбас кезээ-дир. Идик дугайында бир дугаар медээлер бурунгу даш век үезинге хамааржыр. Ынчан-на кижилер агаар-бойдустуң аайы-биле буттарын камгалап эгелээн. Бурунгу Египетке идикти папирустан азы кештен кылып турган. Оң, солагай талакы буттарга таарыштыр идик-хевин бир дугаарында Бурунгу Грецияга чогааткан. А тываларның идииниң бажын чүстүг сиген сый баспас кылдыр ээп каан деп шупту билир болгай бис.
Кандыг идик кедип чоруурундан кижини шинчилеп болур: ооң аажы-чаңын, чүү чүвеге сонуургалдыын, акшазының хавының кылын-чугазын... Безин чадаарда ээзиниң камныг-кам чогун идиктери кымны мурнай «өчүй» кааптар. Шынарынче көөр кижи бе азы даштыкы хевиринче көөр бе, өртээниң чиигин бодаар бе азы аар өртектиг эптиин көөр бе? Чаңгыс чайын үзе кеткеш, октаптары кедилиг бе азы чеди-сес чыл солувайн кедиптер бе?..
Амгы үеде колдуунда арыг хөмден даараан, шык тыртпас, кургаг, чылыг, эптиг идиктер кедер апарган. Кылымал хөм, дермантин, экокеш деп материалдар буттарны дериттирип, уктарны өттүрүп, багай чыт үндүрер – оозу кончуг, оон башка чараш-ла. Пөс идиктер база эптиг. Идиктерниң эң чугула кезээ – ооң дүвү азы улдуңу. Кылын, чымчак, эптиг дүптүг идиктер шала улгады берген, аар деңзилиг улуска тааржыр. Токкуладыр кылаштаар бедик ээжектер чиңге аныяк кыстарныы болур. Колуннуг идиктерге колдуунда сандаликтер хамааржыр. Шидиишкиннер спортчу идиктерге, майыктааштарга турар. Шырт-шырт кылдыр адыра соккулаптар, чыпшынчак куржагларлыг (липучка), тыртар-өөктүг (застёжка), базыткыыштыг (кнопка) идиктер база тургулаар. Доңгайып алгаш, холу-биле тыртып, шидип, дээктеп турбас, дорт киир тепкилептер идиктер мырыңай эптиг. Чайгы ындыг идиктерни бис бичиивисте "шартылааштар" дээр турган бис. Кылаштаарга, шарт-шарт кылдыр дагжап чоруур. "Шартылааш" кедиксээш, албан-биле сандаликтеривистиң соон чидиг бижек-биле үзе кезип кааптар-даа турдувус ийин. А кыжын кедер идиктерниң эң кол шынары – доң черге тайбазы болгаш чылыы. Токкулааш, кадыг идик улдуңу дыка тайгыр болур. Чымчак каучук, резин азы амгы үениң полиурэтан, ПВХ, ТЭП дүптүг идиктер эптиг. Бистиң чаш болгаш элээди назынывыстың солуттунмас кайгамчык идии – кидис идиктер. Ынчан чүгле кара өңнүг болур чүве. Улуг улус харын бора кидистен өйген идиктиг болур. Амгы үеде кандыг-даа өңнүг, хевир-дүрзүлүг, каасталгалыг ышкажыл. А бис шупту кара-кара дөмей идиктерлиг болур бис. Солушпазын дээш хончузунуң бир-ле черин чире кезип азы өңнүг хендир-биле үжүк, сан азы бир-ле дүрзү даарап каан болур.
Хар эрип, кидис идик уштунуп эгелээрге, сапожка деп адаарывыс хөм идиктерже шилчиир турган бис. Ам-на кымның идии чараш, кымда эргинди, кымда чаа идик барыл деп сайгара бээр чүве. Олар колдуунда узун хончулуг болур. Чолдак уннуг, бедик ээжектиг идик көрүп каар болзувусса, ол дээрге эң-не бай кижи-дир деп санаар бис.
Чылдар шуужуп эртип, делегей модазы бистиң бичии Тывавысче база Саяннар ажыр кылаштап кээп турар апарганда, идиктер дег хөй янзы хеп чок апарган. Кажан кандыг хеп-биле канчаар кедип болурун безин сайгарып эгелээн бис. Чижээлээрге, бичиивисте чарашсынып чораанывыс кылагар кызыл «шиш идикти» спортчу чүвүрге кедип болбас деп билир апардывыс. «Красоокпаны» аянзырап, чараш хеп-биле кедер, кросстаарынга кандыг-даа хамаарылга чок деп бодап чораан болгай бис. Кедаларны, кроссовкаларны чүгле спортчу хеп-биле кедер деп билип турувуста, өскерлип, солчуру дүрген мода деп чүве бир аңдара сопкан: чараш платье, юбкаларга-даа кедип болур апарган. Бажы үттүг идикти (босоножки) узун чеңниг муңгаш, кылын хеп-биле кедерге, таарышпас, албан муңгаш идик кедер деп база шору сайгарыптар кылдыр өзүп келген бис. Сактырга-ла, канчаар шын кеттинерин бешке билир апарган-даа ышкаш бис. Харалаан, дискектери, дөңмектери салбарартыр орлуп, дештип калган джинсы чүвүрлер модазы-биле кады идиктер база хойтпакталган. Балды-биле бажындан одура хап каан ышкаш идиктер кедип турувуста, сүвүртүп каан карандаш бажы ышкаш, сүвүр идиктер көстүп келди. Кижиниң дурт-сынын элээн бедидиптер кылын дүптүг тракторлар, танкеткалар, хевир-сын каастаар берцылар, чылыг шаңнаар уггилер, унтылар, байырлалдарга кедер кончуг бедик ээжектиг ботильоннар, ооң соонда балеткалар, лодочкалар, лоферлер, мокасиннер, челсилер, саболар дээш-ле адын безин сактып ап шыдавазывыс эңме-тикчок идиктер чуртталгавысче шургуп кирип келген. Кайызын кедиксээр сен – карманыңдан хамааржыр. Чараш-ла дээш, 50-60 харлыг кижи бедик ээжектиг идик садып алырга, хүннүң-не кеттинмес болур. Ынчангаш назы-харындан база дыка хамааржыр. Идиктерниң чиңгезин, калбаан база ылавылап алыр апаар. Калбак буттуг кижи чиңгежек идик кедерге, бичии салаазын, улуг-эргээн кызып, өйүп кааптары кончуг. Чиңге таваңгайлар хозалаңнаар идиктер иштинге кайы хире кээргенчиг болур ийик? Ынчангаш кижи бүрүзү бодунга тааржыр, эптиг идик кедер болза эки.
Идиктерге хамаарышкан угаадыглар болгаш хоруглуг чүүлдер кайы-даа чоннарда бар. Чаа идикти бир дугаар кедерде, оң талакы будундан эгелээр. Понедельникте идик садып алырга, чедиишкинниг болур, пятницада – ынакшыл-биле болчаг баар. Кедип чораан эрги идиин бир кижиге бериптери – чуртталгада херекчок кижилерден адырлып алыры. Идииниң эжин чидирип алыр болза, ынак кижизинден чарлыр. Бир эвес идии үргүлчү өйүп, кызып чоруур болза, ашаа азы кадайы өскерлир. Ырак чер чорупкан кижиниң бажыңга кедер идиин эжикче көрүндүр эвес, а бажыңче кирген углуг кылдыр салып каар. Бөрт куду аастыг болганда, өске кижиниң бөргүн кым-даа кетпес ужурлуг. А идик өрү аастыг. Ынчангаш чамдык улус эки чурттап чоруур, амыдыралда чедиишкиннери хөй улустуң идиин албан-биле дилеп кедер, чамдыкта бүдүү оорлап-даа аппарган болгулаар. Бир мөгениң идииниң оъдун оорлап алгаш, шүгген деп-даа дамчыыр чугаа бар болгай. Уруг эмзирер херээжен кижи ымзанып, эмии ыжа берген таварылгада ийис эжи болур кижи бодунуң идии-биле домнаар. Кудумчуга кедип чораан идии-биле бажыңынга кылаштавас – аас-кежиин таптай базып кааптар. Ынчангаш эжик аксынга ужулгаш, бажыңга кедер чымчак идиктерин киир тепкилеп алыр херек. Шаланы көзүлбес кылдыр чылыг, арыг хевистер чадып каан азы амгы үениң «чылыг шалазын» кожуп каан болза, кызыл-даван эртип болур.
Эң чаптанчыг, каткы-хөг үндүрер эскериглер майтак идиктерге хамааржыр ийик чоп. Дашкаар майтак болза, харам эвес, экииргек кижи болур, а ишкээр болза, харам! Ии, дадай, кижиниң идии-даа иштинче майтайып каар ыйна, хамык улуска одадып, кочу-шоотка кирер эвес мен деп бодап, өйлеп-өйлеп ийи будунуң аразындан мурнунче-даа доңгайып топтап турар, артынче-даа хая көрнүп, ийи будун олуй-солуй көдүрүп, топтап турар чүве болгай. Ужулгаш, черге салып алгаш, шинчилептер деп бажынга кирбес. Бис бичии турувуста, Мая эживис бир талазы майтайгаш, улдуңу шуут-ла дашкаар эглип чоруй барган шекпен идиктиг турган чүве. Оозунга ынаа кончуг, черле ужулбас. Көк хөлбеңейни бергенде-даа, кедип алгаш, ойнап туруп бээрге, угбазы чаа идиктер эккелгеш, сывыртап тургаш, ойтур баскаш, идиктерин солуй кедирерге, ыглап турар кижи. «Май 1 делгерезин! Маяның майтак идии уштунзун!» – деп, кудумчунуң тенек оолдары кыжырып, одап халышкаш, эттедип-даа турдулар ийин.
Ойнап-ойнап, бажыңга халып кээрге, эжик аксында өске идиктер чыдар болур. «Адырам, бажыңда кым келген чоор, бо кымның идии ийик моң? “Камбээт” эккелген болза, аянныг-ла, арагалыг келген болза... Анчыын ана, бажыңга улус арагалаарга, хөңнүм-не чок» – деп, иштинде чугааланмышаан кирип олурар боор чүве. Кончуг чараш идиктер чыдар болза, шенеп кеткилээр-даа. Бичиизинде авазының туфельдерин бутчугаштарынче сукпаан кысчыгаштар-даа чок боор ийин оң.
Этикетке хамаарыштыр алыр болза, кижиниң идии кезээде арыг болур ужурлуг. Ылаңгыя бир-ле албан черинче кирип келген болза, малгаштыг, довурактыг идик-биле эртпес. А театр, ресторан азы кандыг-ла-бир байырлыг хемчег баарда, солуй кедер идиктиг болуру чугула. Ылаңгыя херээжен улус кыжын унты идиктер-биле дүктеңнедир сцена кырынче шаңнал ап, чараш байырлалга улус мурнунче байыр чедирип үнмес болза эки. Дыка чараш кежээки платьени азы костюмну кедип алгаш, кылын идик чочайтыр кедип алыры таарымча чок. Чайгы үеде шаараш идиктиг херээжен кижиниң будунуң дыргактары арыг, чараш болур ужурлуг. Буттуң салаалары, ооң дыргактары хевир чок улус үргүлчү капрон ук кедип чоруур.
Идиктер болгаш ону кедеринге, ажаарынга, шыгжаарынга хамааржыр медээ-ле хөй. Хандыр касканнаар болза, эртем ажылы-даа үнүп кээп болур. Ону-даа канчаар, оода-ла эжик аксында чыдар идиктеривис аайлап, санап көрээлиңерем, бир кижиге-ле каш идик хамааржып турар-дыр, кым эң хөй идиктиг-дир? Чүгле чааскаан чаңгыс борбак идиктиг эвес-тир силер бе, көрүңерем.
/ Надежда КУУЛАР.
Чуруктарны ГигаЧатка чуруткан.
“Шын” №27 2026 чылдың июль 16
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn