Мээң авамны Галина Сереновна Ондар дээр. Ол ам 74 харлыг. Сүт-Хөл кожууннуң Ишкин сумузунда чурттап чоруур. Хар-назыны дөгүп, шору улгадыксай берген, ынчалза-даа авам биеэги дег эрес-кежээ, кашпагай шалыпкыны аажок. Ачавыс Сергей Чымбаевич-биле аас-кежиктиг чурттааш, беш кыстыг, чаңгыс оолдуг болганнар. Ачавыстың аъдының бажы арай эрте хоя бергеш, ачавыс уйнуктарын көрүп четтикпээн. Ававыс чээрби беш уйнуунуң энерелдиг энези болуп, бо хүнде бистиң аравыста чурттап чорууру улуг аас-кежик.
Авам мени, хеймер уруун Хенчезин, 41 харлыында чиигеп алган, дөрт кыстыг турган кижи акымга эжей оол-ла манаан турган боор, ынчалза-даа мен төрүттүнүп келген мен. База-кыс деп ат оон-на келген. Ынчалза-даа бурган башкы авамны оолдар чок арттырбаан, угбаларымның, акыларымның ажы-төлү шупту оолдар болган. Чээрби оол, беш кыс уйнуктар бо хүн авамның өдээн сыңмас кылдыр чыглып келирлер. Чаңгыс херээжен кижиге, ажы-төлүн өглеп-баштап, аайлап-шуудадып алыры берге, нарын-на турган боор. Ынчалза-даа авам черле сула салдынмаан. Уругларын дээди эртем-билигге чедирип, өглеп-баштап, ажы-төлүн азыражып чоруур. Санныг малын өдээнге улгаткыже чедир, боду ажаап, тудуп чораан. Ажылгыр-кежээзи аажок, черле холу куруг олурбас. Энчектен кылган кудустар, чонактар, бичии ширтектер, алгы-кештен тоннар, чеңи-чоктар дээш черле чүнү-даа бо хүнге чедир кылып олурар. Чүгле авам эвес, ачам база дыка-ла шевер, алдын холдуг чораан. Ажы-төлү база черле сонуургалдыг, тудар кылыр чүвелерге эптии кончуг-дур деп эскерип чоруур мен. Ажы-төлдү кижизидерде, чүгле чагып-сургаар эвес, а ада-иезиниң кылып чоруур ажыл-ижинден көрүп алыры шын кижизидилге-дир. Ам үе-шаг өскерилгенде, дүк дыдып, энчек салып орар кижилер эвээжээн. Авам безин кожа Моол күрүнеже ажып, энчектерни чүзүн-бүрүн кылдыр садып алгаш кээр апарган. Ол хире могаг-шылаг деп чүве билбес, орлан-шоваа авалыг болган бис. Чылдың-на дыңнаарга, олургаш-тургаш, «Йох, кырый берип-тир мен» дээр, а кыдыындан көөрге, чииги хөлчок, кырааны-даа эскертинмес кижи-дир ийин. Оюн-баштаа база аажок кижи.
Шору чүве биле берген үемде-ле авам школа-интернатка кижизидикчи башкылап турган. Черле харын ававыстың бүгү чуртталгазында ажыл чок олурбаанындан ирги бе, ажы-төлүнүң аразында хөй-ле кижи башкылар болган. Уйнуктарының аразында база башкы мергежилдиглер немежип эгелээн. Ада-иемниң хеймер кызы болганымдан бе, меңээ эң-не чараш, онза үем– чашкы шаам болган дээр болза, хөөредиг болбас. Ада-иемниң хеймереги болганымга аажок өөрүп чоруур мен. Шагда бичиимде авам меңээ кожамык өөредип каан. Чаш кижи ынчан черле улустуң ырлап чоруур кожамыы деп бодап чораан мен, а алызында билип кээримге авам меңээ чогаадып берген болган.
Алдыы-ла Ишкин чуртум турда,
Агым сугда байлаң-на мен,
Акыларым аалынга
Амыр өскен хенчези мен.
Улуг Ишкин чуртум турда,
Ужар сугда байлаң-на мен,
Угбаларым аразынга
Удуп өскен хеймери мен.
Эмин эрттир эрге-чассыг кылдыр өскен болгаш ирги бе, аажы-чаңымда база чүве-ле бар. Ам бо хүнде бодум 32 харлыг, биеэги дег хевээр ада-иемниң хеймер кызы Хенчези болуп, ийи чараш оолдуг, чоргаар чурттап чор мен. Мээң бо хүнде бар чүүлүм, аас-кежиим, быжыг кадыкшылым, өөрүшкүм дээрге-ле авам-ачамның күжү, бүзүрели-дир. Чараш байырлал Март 8-биле, ынак авай!
Байыр чедиргеш: «Чүс чыл бистиң аравыска чоруур сен»— дээривиске, аажок түвексинер: «Хөй-дүр, чүү ынчап турар чүвел ону» — дээр. Ынчангаш ажы-төл 50–60-даа харлыгда иези олурда, олар чаш болур, ам-даа бисти өскүссүретпейн, чанывыска кезээ мөңгеде чорууруңарны күзеп олур бис, эргим авай!
Силерниң хөй ажы-төлдү бут кырынга тургузуп, сагыш аарып, чагып-сургап чорааныңар халас барбаанын бо хүнде көрүп чор боор силер. Ам-даа бистиң аравыска каң кадык, өөрүшкү-маңнайлыг чорууруңарны уругларың күзедивис.
Ади Ондар, Кызылдың 11 дугаар школазының педагог-психолог башкызы.
Чурукту маадырның архивинден алган.
“Шын” №8 2026 чылдың март 5