Мээң лама башкы кырган-ачамның адын Сотпа Чинмитович Сат дээр. Ол 1900 чылдың октябрь 20-де Чөөн-Хемчик кожууннуң Хайыракан сумузунга 10 ажы-төлдүг бөдүүн арат өг-бүлеге хеймер оглу болуп төрүттүнген.
Кырган-ачамны бичии турда-ла, Чадаананың Үстүү-Хүрээден Моолче хуурактар-биле кады сарыг шажын школазынче шавы кылдыр өөредип чорудупкан. Ооң меңээ чугаалааны болза, бир башкының чанынга быжыглап тургузуп каан. Ол ооң одун салып, аъш-чемин белеткеп, өг-оранының иштин, девискээрин арыг-силиг тудар турган. Айбызын дорт күүсетпишаан, эки өөренир ужурлуг. Сагылга-чурум ында шыңгыы. Тергиин эки өөренир, тура-соруу бедик кижи болурун хүлээнип алыр. Шавы кижиниң ажылы шыңгыы болгаш негелдени үезинде күүседип билиринден кол хамааржыр. Бичии хууракты эң баштай хүлээп алган башкызы арай хорадаачал, аажы-чаңы шириин боорга, эгезинде арай бергелерге таваржып турза-даа, ном номчуурга, үнү өткүт, дыңзыг, өөрениичел болгаш, дыка шыдамык чоруун көргүскен.
Ындыг боорга дараазында оон арай улуг эргелиг башкы хуурак оолду бодунга шавызы кылдыр шилип алган. Алыс угаангыр, сагынгыр, төлептиг боорга, ол башкызы аңаа ынак болуп, 1917 чылга чедир Моолдуң хүрээзинге өөредип каан. Ол хүрээниң адын адап болбас, аңаа өөренип турганын чугаалап болбас — кырган-ачамның бир чажыды ол болган. Мээң авам, ачам, даайым, угбаларым – шупту бо төөгүнү менден артык билир чораан-даа болза, бодумнуң кырган-ачамдан ол үеде дыңнап билгенимни бижидим.
Кырган-ачамның өөредилгези адакталып, бүгү талазы-биле шылгалданы эртип алгаш, чанар үези чоокшулап олурда, улуг башкызы элдептиг чүве чугаалаан: «Сээң чуртуңда тыва чон дыка хувискаалчы, амыдыралга улуг өскерлиишкиннер, шаптараазыннар эгелээр деп барган. Орус чоннуң улуг чуртунда революция деп чүве чүл дээрге, ол болза аңгы дайыны болур чүве-дир. Ол чүве Тывага база келир. Хүрээ-хииттен арат чон ойталап, ону узуткаар, үймээн үндүрер. Бир эвес лама башкы болуп, амыдырап-чурттаар дээр болзуңза, чанмайн, мээң чанымга, Моолга, артып кал. А бир эвес шуут хоржок мен, чанар мен деп бодаар болзуңза, бо өөренип алган билиг-мергежилиң, үжүк-бижик база дылдар билириңни олчаан уттуп, бөдүүн, карачал арат болуп, ынчаар чуртталга тудуп эгелээр болзуңза эки. Сээң салым-чолуң тараа тарып, ажы-төл өстүрер, элээн назылап чурттаар кижи-дир сен деп арга сүмезин бергеш, үе ам-даа бар-дыр, шилилгени үндүрүп, эки боданып алыр сен» — дээш, сагындырып чугаалап каан.
Ол үеде кырган-ачам чааскаан эвес, эштерлиг өөренип турган. Улуг башкызының чагыг-сөзүн ыяк билип алгаш, ол бүгүнү эштеринге чугаалап берген. Эштери-биле сүмелешкеш, кады чанар деп шиитпир алганнар. Башкызы оларга узун орукка чиир күш-хүнезин кылдыр далган, ааржы, курут дээш өске-даа аъш-чемни суккаш, бир аътты бергеш байырлажып үдээн.
Кады чанар ийи эжи-биле болчашкан черинге душчуп алган. Үжелээн чаңгыс аъдынга чүъгүн дергилеп алгаш, узун орук, кадыр кашпал черлерге чаңгыс аъдын солуштур мунуп чораан. Аъдын элчип-селчип мунуп, аргастанып чорааш, оруктуң улуг кезиин эртип келген. Чиир чеми база төнер деп барган, могаан-шылаан улус бир черге дүн чарып, дыштанып хонган. Оттуп кээрге, даңгаар эртен кажар эжи шагда-ла чок, кара чааскаан аъдын мунупкаш, чиир хүнезинин апкаш, арлы берген болган.
Тайга-таскыл, хову-шөлдү кежилдир аштаан-суксаан ийи эжишки кагып суксап, каш хондур түреп чорааш, бир аалдың өдээнге арай деп чедип келгеннер. Өгнүң херээжен ээзи чазык-чаагай, чугаакыр, холу элбек болган. Орукка чиир хүнезинни бар хирези-биле белеткеп берген. Ол аалдың сигенин кесчип, ажылын кылчып берип, аңаа күш кирип, дыштанып алгаш, Эрзин кожууннуң девискээрин таварты, ам-на аал оранынга чанып келгеннер. Тывага чанып кээрге, амыдырал биеэгизи дег хевээр. Чадаананың Үстүү, Алдыы-Хүрээзинде ажыл-иш чоруп турар. Лама башкылар чонну ында хүлээп, хуралдарны хураап турар болган.
Дамчыыр чугаалар ужу-кыдыы ында-мында дуюкаа дыңналып келген. Тывага удавас Кызыл шериг кирип келир дээн-дир. Удавас революция эгелээр дидир. Шупту улус дең эргелиг апаар. Хүрээ-хиит турбас. Чон кайнаар кирзе экил? Ам канчаар чурттаар? Ылап-ла Кызыл шериг Тывага чедип келир бе? ТАР-ның араттары удавас улуг орус чон-биле каттыжар дээн, ол шын бе? Ол бүгү дидир-дидир араттарга ындыг-ла орта билдинмес, тодаргай чүве чок, дыка чажыт байдалга чоруп турган. Сотпа Чинмитович бо бүгүнү дыңнааш, Моол күрүнеде башкызының чугаазының бадыткалы кылдыр бодап алган. Мээң лама башкы кырган-ачам Сотпа Сат Тывага чедип кээрге, Чадаана хүрээзиниң улуг башкыларының бирээзи Соржу ону улуг өөрүшкү-биле уткаан. Ону өөредип чоруткан башкызы ол-ла болгай. Башкызы мону чугаалаан:
— Мээң-даа назы-харым улгадып, орнумга сени чоорту өөредип, лама эрге-дужаалга олуртуп, бодум хосталып алыр бодалдыг мен. Моон соңгаар канчаар ажылдаарын баш бурунгаар сүмелеп, бодунуң талазындан идегел, бүзүрел-биле ажылын чоорту хүлээдип бээр дээн күзелин илередип, ажылын дагзып, хүндүлүг ёзулалын көргүзүп, чугаазын дооскан.
Кырган-ачам алыс бурунгаар көрүштүг, мерген угаанныг болгаш, сагыш-сеткилин чажырбайн, Моолга улуг башкызының чагыын күүседип, ооң чугаазын ижин-кара чокка, бирден бирээ сөс кагбайн, тодазы-биле Соржу башкыга дамчыдып, чугаалап бээрге, шуут кайгап калган.
Хурээ-хиит ажылындан, сарыг шажындан ойталаар деп чүвениң кадыг-бергезин аңаа тайылбырлап, ындыг бодал ооң бажынга турбазын дилеп, килеңней берген. Шак ынчаар кырган-ачам хүрээ-хиитке удурланган үзел-бодалдыг кижи апаргаш, ажыы-биле хүрээ-хииттен ойталаан. Ону хүрээниң тамызынга суккаш, тос эрииниң ийизин эрттирген: ооргазынче манзалааш, чаагынче шаагайтаан. Аныяк-даа болза, эрииниң бергезинге медерелин ышкыныпкан. Ынчалдыр хүрээ-хииттен шынчызы-биле ойталап, ол үеде үнген мен деп чугаалап берген. Кырган-ачамның база бир чажыды ол болган.
Ол үеде мен 7 классчы, комсомолчу турган мен, кырган-ачам ол чажыдын ынчан меңээ чугаалап берип, ону кымга-даа чугаалавас сен деп чагаан. Мен ону хүлээп ап, кымга-даа сөглевес деп шиитпирлеп алган мен. Комсомолчу кижиниң кырган-ачазы лама чораан дээрге ол үеде кончуг таарышпас турган. Ол ам мээң бодумнуң база чажыдым апарган.
Чаш угааным-биле билип алганым, ону хүрээниң тамызынга суккан, чаагынче шаагайтаан, ооргазынче манза-биле кактыргаш, хүрээден Чадаана хемниң эриинче үндүр октаткан. Эрии-шаагай эрттиргеш, баксыраан кижи Чадаананың суун пактап, аңаа кезек чыткаш, тынгарлып үнген.
Мээң ынчангы чашкы көрүжүмге кырган-ачамның ооргазында холаң истерниң таңмаландыр артып калганы хире-хире болгаш ам-даа көстүп кээр. Дыка шыдамык, туруштуг болуп, эки туразы-биле бодунга хостуг орукту шилип алгаш, ол үениң аайы-биле карачал болуп, шак ынчаар өг-бүле туткаш, бистиң ада-иелеривисти чырык черге бодарадып, ажы-төлдүг, аас-кежиктиг болуп, буянныг ажыл-херекти артырып каанынга, ам ону сайгарып билгеш, өөрүп чоруур мен. Эң-не сагыжымдан ыравас, сагыш-сеткилимге аарзынып көрген чүвем чүл дээрге кырган-ачамның ооргазында эрии-шаажыны бодунга хүлээп алганы, калбак манза истери холаң-холаң хевээр караамга ам-даа көстүп чорууру. Өске улуска чугаалавас чажыдывыс ол. Ынчалза-даа ооргазын меңээ кырладып, бичии буттарым-биле баскылап, холдарым-биле нугуй иткилеп бээримге, ол таалап чыдар турган.
Кырган-ачамның аарышкылыг, кударанчыг төөгүзүн бир-ле тоолдуң маадыры чанымда боду олурар кылдыр бодапкаш, ону көрүп өскеним, амгы салгалга тоожунуң бир маадыры деп сактып, чажыт төөгүзүн ажыдып олурарым анаа эвес. Мээң кырган-ачам Сотпа Чинмитович Сат боду бурунгаар көрүштүг, угаан-медерели ол үеде бышкан база шажын өөредилгезин, ооң философиязын ханы өөренип билген болгаш, канчап ол берге аңгы дайынының үезинде бодун камгалап, дириг артып калырының шын оруун тыпкан кижи деп санаар мен (ол үеде аңгы дайыны турда, оларны чок кылып, узуткап турган-на болгай). Лама башкы болбайн баргаш (хүрээ-хииттен база кадай ап, өг-бүле тудуп болбас сагыызындан база ойталап), карачал арат кижи болуп, өг-бүле тудуп, кырган-авам Севээн Докпак-ооловна-биле эң-не кол кылган чүвези — бодунуң ада-иези "кызыл-дустай" бээрге, артып калган кады төрээннериниң өскүс арткан ажы-төлүн азырап, кижизидип өстүрген.
Кырган-ачам назылааш, 70 хар ажып чорааш, чартыктай берген. Ону бис карактап, ажаап турган үевисте мээң ийи оол дуңмаларым Вася (Василий Бады-Белекович Карасал — башкы) биле Саша (Александр Доткан-оолович Ооржак — РФ-тиң алдарлыг эмчизи) кырган-ачазындан ынчан арай сестир, коргар турганнар. Аарып чыткан кырган-ачазындан дидимненип мынча деп айтырган:
— Лама школазынга өөренип турган сен бе, кырган-ачай?
Ол шыңгыы үн-биле:
— Ийе.
— Коммунизм эки бе?
— Ийе.
— Сарыг шажын күштүг бе?
— Ол дүп чок далай дег улуг эртем-дир.
— Ынчаарга коммунизм тиилээр бе? Азы сарыг шажын катап эглип келир бе?
Ол ыыт чок боданып чыдып-чыдып, оларже эглип келип, бодамчалыы кончуг карактары-биле хүлүмзүрүп:
— Мен хире улуг апаргаш, силер ону көре бээр силер, оолдарым. Үе-шаг өскерлип, чаарттынып турар-даа болза, сарыг шажын өөредии артар. Сарыг шажын бир үеде катап эглип келир. Ол дүп чок далай ышкаш улуг эртем-дир, оолдарым. Силер эки өөренип, эртем-билигге сундулуг, чурумнуг, шынчы, энерел сеткилдиг болуңар. Төрээн чериңерге, бойдузуңарга хумагалыг, төрээн дылыңарга ынак, эш-өөрүңер, чоок кижилериңер хомудатпайн чоруңар – деп чагаан.
Кырган-ачам сарыг шажын катап эглип келир деп чүүлге бүзүрелдиг чурттап, амыдырап чораан. Улаштыр өөредилгени алган болза, кончуг мерген угаанныг, философ, улуг башкы (эртемден) болур чораан-даа чадавас-тыр. А бир эвес ол Моолга артып каан болза, бис, ооң ажы-төлү, төрүттүнмес, ындыг кижи чораан деп кайыын билир бис. Аас-кежиктиг чуртталганы кырган-ачам бодунга ынчаар шилип, төрээн Тывазынга ажылчын аңгының төлээзи болуп, бисти өстүрүп, азырап каан. Ол дээш бис аңаа черге чедир мөгейип, утпайн чоруур бис. Шупту салгалдары ажы-төлү, ажы-төлүнүң ажы-төлү, күдээ-хүрегеннери, кенээттери, оларның уйнуктары — 263 кижи. Ынчангаш төрээн черивис Хайыракан суурувуста Мойналыывысты чылдың дагып, шупту чурттуң аңгы-аңгы булуңнарындан кээп мөгейип, ажы-төлүвүстү каттыштырып, таныштырып турарывыс ыдыктыг боор.
2026 чылда дагылганы угбавыс З.С. Сат аймаа-биле эрттиргеш, кырган-ачавыска, кырган-ававыска тураскаадып, аңаа чоннуң берген ады «Тевелиг» боорга, дамчып чоруур тураскаал тевени сиилбээн сувенирни кылгаш, моон соңгаар ону утпайн көрүп чоруур кылдыр дамчыткан. Шынап-ла, аас-кежиктиг чуртталганың үнезин бис кырган-ачавыстан хандыр өөренип, ону дөзеп, амгы үеде уйнуктары, ажы-төлүнүң уйнуктары шупту дээди база тускай эртемниг, ажы-төлүвүс салгалы база ынчаар өзүп олурар. Амгы чалыы салгалдарывыс ооң төөгүзүн билбес, мээң сорулгам салгалдарывыска ону дамчыдып бээри-биле бо төөгүнү бижидим.
/ Билчеймаа ДОСТАЙ, Россияның кадык камгалалының тергиини, РФ-тиң кадык камгалалының алдарлыг эмчизи, Тыва АССР-ниң алдарлыг эмчизи.
Чуруктарны авторнуң архивинден алган.
“Шын” №34 2026 чылдың сентябрь 3
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn