(Чечен чугаа)
Хамык чүве адышка өй үш булуңнуг кызыл даштан эгелээн.
Ынчан ол ап чораан өң-баазын чаламазын арт кырында бедик, хөнү дыттың будуунга камныг баглавышаан, оран-делегейинге, оъттуг-суглуг байлак таңдызынга мөгейип, чалбарып каан.
Арт кырының салгыны Угулзаның кара-хүрең өңнүг суук чажы эстедир шаап турган. Хек-даваннар аразында бир-ле чүве чырыш кылынган. Угулза черже ээгип, топтай берген. Бир-ле билдинмес күш ону чечектер аразында чыткан кызыл дашты көдүрүп алырынче албадапкан. Бичии даш хүнге чайыннап турар каракчыгаштарлыг, а ооң дап-дал ортузунда мең ышкаш каралдыр төгерикчигеш бар. Угулза багай чүнү-даа бодавайн, дашты ап алган. «Өгбелерим чуртунуң тураскаалы-даа боор ыйнаан. Уран-Хээге аппарып көргүзер мен» деп бодаан.
Ол өйде ооң сагыжынга кырган-авазындан шаанда-ла дыңнааны чиктиг төөгү кире дүшкен. «Каргыш-чаткага бектеткен аал-оранның аагы, хилинчээ аар-ла. Шаанда бо мынчаар оор-кайгал, мөге-шыырак алышкылар чурттап чораан дээр чүве. Алышкылар бир аалдың малын өдээн карартыр сүре берген. Сөөлүнде когараан улус каргыш-чатка кылдыргаш, алышкыларның аалының чоогунда артка аппарып каан. Алыс хоптак сеткилдиг алышкылар чараш өңгүр хээлерлиг кызыл аптараларны олчааргап эккелгеш көөрге, оозу чатка-хүрүм болган. Бажын, хол, будун кестирген, ханныг-чинниг кижилерниң овур-дүрзүзүн дой-довурактан олчаан кылдыр туткаш, аптаралап каан. Ооң соонда алышкыларның үре-садызы чок болза кижи өлүрер, чок болза аныяк, чаш назынындан боттары чарлыр апарган дижир чораан...”.
Оон бээр чыл чедер чоокшулаан. Үш булуңнуг кызыл даш-даа уттундура берген. Ону тып алган дээрезинде Угулза ону ашаа Уран-Хээге көргүскен. Ооң соонда ону кым-даа херекке ап, сагынмаан.
База бир кыш эртип, частың башкы айы үнүп келген. Уран-Хээ ол айга дыка ынак, чүге дизе ол айда ооң эң-не эргим кижизи – ооң кадайы Угулза төрүттүнген. Ооң кады төрээн чаңгыс акызының төрүттүнген үези база-ла частың башкы айы. Уран-Хээниң чырык чер кырында эң-не үнелеп, камнаар эргим кижилери – кадайы биле акызы.
Алышкыларның улуу Мерген сиилбикчи, а бичези Уран-Хээ чурукчу. Угулза биле Уран-Хээ хоорайга кады өөренип тургаш таныжып алган.
Ынчан кышкы узун кежээ чурукчулар, шүлүкчүлер кады соодажып, шайлаар дээн.
Угулза аңаа Уран-Хээни көрүп кааш:
– Силер Мергенниң акызы силер бе? – деп айтырган.
– Чок, дуңмазы-дыр мен. Мергенни таныыр силер бе?
– Училищеге кады өеренип турган бис. Мен кудуку курска турдум.
Чыылганнар шупту таныжып алганда, хоорайдан ушчок ыракта чайлаг-бажыңче сөктүп чорупканнар. Солун чугаа аңаа улашкан. Ыры, шүлүк-даа куттулган. Амданныг аъш-чем-даа чиртинген, арага-хымыс-даа ижиртинген.
Угулза биле Хээ орта кады хонган. Эртенинде Угулза оттуп кээрге, чанында Уран-Хээ чок болган. Ол кончуг дүрген тура халааш, чайгы казапчаже, чүгле дүктегер халадын эштипкеш, үне халаан.
– Ынакшылым! Чассыг сарыым, доңа бээр сен! – дээш, Уран-Хээ ону камныы кончуг куспактап алгаш, бажыңче киирип келген.
Оларның чайлаг-бажыңга хонуп артып калган эш-өөрү төгерик столду долгандыр олурупкаш, кофе ишкен.
Ынакшышкан, куспакташкан ийи кижини көргеш, олар:
– Силерниң ханы ынакшылыңар дээш! – деп, аяктарын көдүрүп, өөрүшкүлүг хүлүмзүрээннер.
Угулза Уран-Хээниң куспаандан адырлып, удуур өрээлде хевин кедип алыр дээш маңнапкан. Хөлбегер халатты уштуп, хевин солуй кеттинер деп турда, Уран-Хээ ооң чиңге белинден куспактапкаш, бодунче чыыра соп, ооң долу эмиглерин ошкай берген.
– Сеңээ мээң-биле эки-дир бе, чассыгбайым? Мен сеңээ ынак-тыр мен – деп, Уран-Хээ Угулзаны чассытпышаан, сымыранган.
– Хээ, мен сеңээ база дыка ынак-тыр мен!
– Мээң адымны «Хээ» дээриңге безин меңээ дыка эргим-дир, сарыым.
– Мен угулза, а сен мээң хээм-дир сен. Хээ чок болза, угулза турбас-ла болгай...
Олар бот-боттарынга ынчаар ханызы-биле бердинипкен. Хээ биле Угулзаның чураан чуруктарының делгелгези чаңгыс угда болур. Оларның кайызының-даа чураан чуруктарының адаанда «Угулза биле Хээ» деп каан.
Уран-Хээниң акызы Мерген олар ийиниң чурукчу өзүмүн үргүлчү хайгаарап, чагыг-сүмени берип чораан. Мерген ийи каът бажыңныг. Үстүкү каъдында боду чурттап турар, а адаанда – ажылдаар чери, гараж.
Ооң бажыңының иштин чеди хонукта бир катап улгады берген, үнү чок кадай аштап турган. А бажыңын септээринге ол кымны-даа дузалаштырбас. Уран-Хээ биле Угулзаны безин ынаар чагдатпас. Боду чааскаан будуп, чуруп, сиилбип туруп бээр.
Ооң бажыңының үстүкү каъдынче үне бээрге, тоол оранында келген дег, бүгү-ле чүүл шаладан дээвиирге чедир чайыннанып, кыптыгып турган дег – каас. Ынчалза-даа ол өңнер кижиниң сеткил-хөңнүн эриктирип, үзе-тура-ла хөөндүктүре бербес. Ол Мергенниң база бир чажыды, төрүмелинден чаяалгазы.
«Чүге кадай албас сен?» деп эш-өөрүнүң, таныш-көрүштериниң шаштырыглыг айтырыынга ол чүгле каттырып каар. Мерген кырлаң, шала коңзагар думчуктуг, тутчу берген терең кара кирбиктерлиг, дыдырашсымаар кара баш дүктүг, топтуг кара карактарлыг, дыка узун эвес сынныг. А Уран-Хээ акызы-биле дыка дөмейлешкек, ооң чүгле карактары сарыг-хүрең өңнүг, хүргүл эрин салдыг, узун сынныг.
Уран-Хээ биле Угулза Мергенден ырак эвеске чурттап турган. Оларның бажыңы чимистерлиг сесерлик ортузунда. Бажыңны долгандыр чечектер-ле, чечектер. Оюк-делик чер безин көзүлбес. Иштинде эштир хөөлбектиг улуг эвес бажың. Бажыңның даштын ак мрамор-биле шып каан, кижи кылаштаар оруктар ак, кара мрамор-биле шыптынган. Сактырга, шыдыраа шөлү сагындырар.
Даң бажында Угулза дүвүрээзинниг дүштен отту хонуп келген. Кадайының шимчей бергенин эскерип, Уран-Хээ ону бодунче чыыра куспактай берген. Эриннер дегжип ошкажырга, холдар дыңзыдыр куспактажып, ийи кижи бириге берген. Чырык өртемчейде олар ийиден аңгы кым-даа, чүү-даа чок. Дүвүрээзинниг дүш безин уттундурган. Чүгле олар ийи...
Даштыкы эжиктиң коңгазы эде берген. Ийи мага-боттуң ыстап, саамчып келген эриг, чымчак эргеледии ону кайын эскерер ийик. Чүгле коңганың үзүктел чок эдискизи бажың иштин долдур чаңгыланы бээрге, Уран-Хээ тургаш, халадын эштипкен.
– Ол кым дээр сен, сарыым? Өске үе тыппаан чүве дег... – дээш, Уран-Хээ ээккеш, Угулзаның эриннеринче ошкай каапкаш, эжикче тура чок базыпкан.
Угулза ашааның соонче көре-көре, дүжүн катап сактып кээп, дүвүрелге алзы берген. Дүште ындыг коргунчуг чүү-даа чок, ынчалза-даа чүрек оожургаар аргажок. Бак медээ оларның эжиин соктап келгенин ол эндевээн.
Уран-Хээ кадайынче ээп келзе-ле, ооң арны агарып, дем чаа-ла изиг ынакшылдың ошкаашкыннарындан көс дег кыскылаан эриннери хадың тозу дег куурарып, улуг карактарының эриктеринде бүлдегер чаштар дамдылар бооп астына бергилээн. Угулза Уран-Хээже уткуй эвеген чанагаш боду тура халаан. Уран-Хээниң аксындан чаңгыс-ла сөс үнген: «Мерген!..» Угулза ооң мойнундан куспактаныпкан...
Мергенни сөөлгү орукче үдеп кааннар. Ол удуп чыдырда, чүрээ турупкан. Ооң сүлде-чаяаны чырык Өртемчейден чарлып чоруп турар үеде Угулза дүжеп чыткан. Угулза дүжүнге кып-кызыл өңнүг машина көрген. Ол машина Мергенниң бажыңының чанынга, артында ооң удуур өрээлиниң соңгазының баарынга турган! Чиктиг чүве! Угулза ооң мурнунда черле өңнүг дүштер дүжеп көрбээн. Кып-кызыл машина дээрге чүнү оштаан дүш боор ол? Мергенниң мөчүзүн шыгжаан хааржактың даштын база кып-кызыл өңнүг хилиң-биле шып каан... Кызыл машина дээрге чүл ол? Өлүм бе?!..
Акызының чок болганының соонда, Уран-Хээ ооң бажыңынче көжүп алган. Ол шоолуг-ла чугаага каттышпас, эш-өөрүнден безин оякталыр апарган. Хүннүң көвей кезиин ол чуруттунар өрээлинге эрттирип турган.
Бир хүн Уран-Хээ акызының ажылдаар өрээлинден үш булуңнуг кызыл даш тып алган. Ону ол топтап көрүп-ле олурган. Ону ол каяа көрген чоор? Аа... Угулза эккелген. Уран-Хээ дашты бок-төгерже октаптар дээш, та чүнү бодап келгени ол, дедир стол хааржаанче киир каапкан.
Мергенниң бажыңын аштап кээп турган үнү чок кадай келбестей берген. Ооң хүлээлгезин Угулза күүседип турган. Ол Мергенниң өрээлин аштап тургаш, номнар аразындан чурук тып алган. Бодунуң чуруу! Шаанда училищеге өөренип турда чуруу. Мерген оон ийи курс өрү өөренип турган, ынчалза-даа ол Угулзаны сонуургап чоруур деп дүжевейн-даа чораан. Чуруктуң артында: «Мээң мөңге ынакшылым» деп каан. Мерген Угулзага ынак чораан. Ооң кадай албайн чораанының чылдагааны база ол чораан ышкажыл! А ооң сагыш-сеткили канчаар дүймеп чоржук ирги? Ооң шала муңгаргай карактары... Ооң соонда... өлүм? Чок, Чок! А дүжээн черинде кызыл машина? Мергенниң өлүмү-биле дүш холбаалыг бе? Чурук. Мерген. Кызыл машина. Өлүм.
Күзүн, сарыг бүрү үезинде, ажыг-шүжүглүг кижиге черле берге дижир. Ногаан бүрүлер саргартыр кадып, бок бооп, довуракче хөмдүнүп, арга-эзимнер куурартыр чанагашталып, чанган куштар уяранчыг үн салып турда, кадыг кижи уяраар, уян кижи ыглаптар.
А Мерген – Угулза – Уран-Хээ чаңгыс дөстен үнүп келген үш ыяш дег. А Мерген оларның эң-не буянныы болгаш күчүлүү. Уран-Хээ биле Угулзаны оя чип кээр чалынныг изигден бодунуң хөй будуктары-биле хөлегелеп, а хат-чаъстыг шуурганныгда олар ийиге оорга, чөленгииш бooп чораан. Ам ол буянныг ыяш ушкан. Ооң мага-боду довурак доозунга бастырган. Арткан ийи ыяштың аразы ырап, кударалдың куспаанче кире берген.
Уран-Хээ Прибалтикаже чураан чуруктар делгелгезинче баар чалалга алган. Аңаа баргаш, чадаг-терге чарыжынга база киржир дээн. «Ол-даа болза, сагыш-сеткили эттинер ыйнаан. Хөй чон аразынга хөңнү чазалзын» деп Угулза бодап каан. Уран-Хээ чоруткандан бээр чартык ай-даа чеде берген. Ооң келир өйү чоокшулаан тудум Угулза анаа-ла дүвүреп турган. Ол дүвүрелдиң чылдагаанын ол догааштырып чадап каан.
Диңмирээшкинниг, чаъс-чайыктыг дүн эрткен. Угулза чем кылыр өрээлге кирип кээрге, ооң карактары ала-чайгаар кызыл хөнекче кадалы берген. Ол эрткен дүнеги дүжүн сактып келген. Дүжүнде Уран-Хээ чанып келген. «Чарышка бирги чер алгаш, шаңнаткан тергем-дир» деп кызыл чадаг-терге киирип келгеш, ол Угулзаже аажок чазык көрген. Хөөнге хөлзээшкинни чайгаар хайныктырып турар чүве – кызыл өң. Кызыл машина, ам кызыл чадаг-терге. Канчап Уран-Хээ база... Чок, кайынам!
Бурган бар. Ол өршээлдиг. Оран-таңды ажы-төлүн кайын кээргевейн баар боор? Хенертен ооң мээ-медерелин, эът мага-бодун хензиг чарты дег тавыланчак бодал чаңныкталдыр чара шаап кире берген! Арт. Үш булуңнуг кызыл даш. Ийет, кызыл даш! Хайлыг каргыш-чатканың, өлүм-чидимниң эдеринчизи ол чадавас. Кызыл даш ам кайдал? Угулза ону кайыын-даа дилээш, тып чадап каан. Ону суп каан черин ол кончуг таптыг канчап сактыр, эртине сайларлыг каасталгалар шыгжаар хааржакчыгажындан ону тыппаан. Ында ол чок болган.
Ол дүне Угулза орайга чедир удуп чадашкан. Даң бажында шыыгайндыр удуй бергеш, Уран-Хээни кызыл чүктешкилиг келген кылдыр дүжээн. Ооң кызыл чүктешкизи бар эвес? Угулза оттуп келгеш, кезек боданып ора, Уран-Хээниң чорупкан хоорайынче долгаан. Ооң ында даай-авазы бар чүве-дир. Ашаа чанар дээш чорупкан деп оон дыңнааш, чоорту оожургап, чем кылып чип алгаш, теннис ойнаар шөлче чорупкан. Эштери-биле ойнап хүнзээш кээрге, эжии ажык болган. «Уран-Хээ! Мээң ынак Хээм!» – деп, ол бажың долдур алгырган. Уран-Хээ аалчылар хүлээп алыр өрээлде чааскаан эвес болган. Ооң-биле кады аныяк херээжен олурган. Ол кызыл-хүрең костюмнуг болган. Аныяк херээженниң дас кара бажының дүктери чарын аразын куду саарлып бады барган. «Кызыл чүктешкизи бо ышкажыл!» деп, Угулза чүгле ынчаар бодап каан.
Угулза артык сөс чокка эрги бажыңынче чоруй барган. А Уран-Хээ өске херээжен-биле Мергенниң бажыңында артып калган.
Угулза сөөлгү үеде ажылче дүлнү берген. Арыпкан. Ол хөй чем чивес. Таакпылаар. Кофе ижер. Бурунгу маадырларның овур-хевирин чуруур, чонар-даштан, дойдан ону тудуп, сиилбиир ажылга бердинипкен.
Сорунзалыг, хайлыг-бактыг кызыл даш дугайында Угулза уттуп бар чыткан. А Уран-Хээни, ынак Хээзин? Ону кайын уттур ийик. Ол Угулзаның дириг мага-бодунуң чартык-чамдыы бооп, дамырларында соккан ханының изиг агымы бооп, шагда-ла шилчий берген.
Бир дүш эвес болза, ол кызыл дашты шуут уттуптар ийик. Угулзаның дүне эъди изий берген. Ол удуп-оттуп, дембээрексеп чыткаш, арт кырындан тып алганы үш булуңнуг кызыл дажын тодазы-биле көрүп каан. Ол Мергенниң бажыңында стол иштинде чыткан. Эъди сериидеп, медерели орталанып келгеш, Угулза Уран-Хээже «Ол дашты октавыт!» деп долгаар бодаан. Бир удаа телефон тудазын сегирип алгаш, дедир салып каан. Чүге дизе ооң мээзинче «Сөглеве! Сөглеве!» деп албадалды бир-ле чагыртпас күш, чымчак ыяшче маска-биле кадагны киир шапканы дег, шыыладыр киир шаап турган...
Уран-Хээ чаа кадайын хөнек-биле бажынче соп өлүрүп каан деп чугаа, Угулза сегий бергенде, чалгый берген. Ол хөнек артында кызыл өңнүг болган. Бо болуушкуннуң соонда, каш хонганда, Уран-Хээниң чурттап турган бажыңы өрттенип калган. Өрттүң үнген чылдагааны билдинмээн.
Шагда кырган-авазының «Каргыш-чаткага бектеткен аал-оранның аагы улуг, хилинчээ аар-ла... Ооң соонда алышкыларның үре-садызы чок болза кижи өлүрер, чок болза боттары аныяк чаш назынындан чарлыр апарган» диген сөстери Угулзаның бүкүлээжин чыыра соп, чүрээн соккуландыра берген.
Алышкылар... Кызыл даш... Кызыл хай...
1995. январь.
Зоя БАЙСАЛОВА, Россияның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү.
Чурукту интернеттен хоолгалаан.
“Шын” №1 2026 чылдың январь 15