Россия Федерациязының Чепсектиг Күштериниң стратегтиг ракета шериглериниң “Кызыл сылдыс” ыры болгаш танцы ансамбли ССРЭ-ниң камгалал сайыдының даалгазы-биле 1977 чылда тургустунган. Чаа коллектив ынчан бир дугаар концертин 1978 чылдың февраль 22-де көргүскен болуп турар. Ооң эң баштайгы уран чүүл удуртукчузу, РСФСР-ниң алдарлыг артизи Гектор Канаян болган. Ооң соонда каш удаа культураның алдар-аттыг артистери-удуртукчулары, РФ-тиң Ракета шерииниң Кол командылакчызы Владимир Толубкодан эгелээш өскелер-даа ансамбльдиң удуртукчулары болуп ажылдаан. 2019 чылдан бо хүнге чедир ансамбльди подполковник Антон Викторович Жевняк удуртуп турар.
Бо алдарлыг ансамбль келир чылын тургустунганындан бээр 50 чыл оюн демдеглээр. Бо хүнге чедир 40 муң ажыг концерттерни колдуу шериг кезектеринге көргүскен. Ансамбльдиң репертуарында кол черни шериг-патриотчу угланыышкынныг номерлер колдап турза-даа, улустуң ырлары, танцы-самы, эстрада ырлары база кирип турар. 2024 чылда ансамбль тускай концерт программазын тургускаш, РФ-тиң Чепсектиг Күштериниң ыры болгаш танцы ансамбльдериниң фестивалынга киришкеш, ылгалып үнген. Чүге дээрге ансамбльдиң чаа программазынче аңгы-аңгы национал чоннарның танцы-самын база киириштирген. Оларның аразында тыва танцы база кирип турар. Ол чараш самны ук ансамбльдиң балет артизи, бистиң чаңгыс чер чурттуувус Роланд Куулар күүседип турар.
Башкымның деткимчези
Бодум Мөңгүн-Тайганың Мугур-Аксы суурунга 1995 чылда төрүттүнген мен. Бирги классче Таңдының Бай-Хаак ортумак школазынче өөренип киргеш, 2 класстың бирги чартыын Чербиге, ийиги чартыын Мугур-Аксыга өөренген мен. Үш классты Чербиге доосканым соонда, Р. Кенденбиль аттыг республиканың уругларның уран чүүл школазынче киргеш, 7 класска чедир аңаа өөрендим.
Аңаа танцы талазы-биле башкызы Раиса Александровна Стал-оол 7 классты доозупкаш, Красноярскының хореография школазынче улаштыр өөренип кирип алырын сүмелээш, боду деткимчени көргүскен. Чүгле меңээ эвес, мээң-биле кады өөренип турган 2 эжимге база. Ынчалдыр Тывадан үш кижи ол колледжче өөренип кирдивис. Харааданчыг чүве, ийи эжим дооспайн бардылар. Ол колледжке өөренип турумда, “Кызыл сылдыс” ансамбль-биле харылзаа эгелээн. Шериг албаны эрттирер үем кээрге, ол ансамбльге шеригни эрттирип ап болур дээрзин дыңнааш, ынаар кирери-биле шылгалдаларны эрткеш, аңаа шериглээр чөпшээрелди алган мен.
Ол ынчан бодум Москва чедип шыдавас болганымдан Красноярскыдан шылгалданы онлайн дужаадым. Баш бурунгаар шылгалданың негелдези ёзугаар нарын шимчээшкиннер азы танцыдан үзүндүлерни видеога тырттыргаш чоруткан түңнелинде, шериг албан-хүлээлгемни ол ансамбльге эрттирбишаан, ансамбль-биле аңгы-аңгы черлерге концерттерлиг үнүүшкүннерни кылып турдувус. 2014-тен 2015 чылга чедир мээң шериг албан-хүлээлгем ынчалдыр бир чыл дургузунда эрткен.
Шериг соонда беш чыл дургузунда аңгы-аңгы ансамбльдерге ажылдадым: Красноярскының Г.М. Петухов аттыг “Енисейские зори” ансамблинге 1 чыл, Ставрополь казактарының күрүнениң ыры болгаш самының ансамблинге бир чыл чартык ажылдааш, “Казачья воля” деп Волгоградтың күрүнениң ыры болгаш танцы ансамблинге танцылап тургаш, артист эштерим-биле Кыдатче керээ ёзугаар ажылдап чорупкан мен. Аңаа ийи ай ажыг ажылдааш, чанып келдим. “Лебединое озеро” классиктиг балет-биле катап база Кыдатка четкеш, аңгы-аңгы хоорайларынга концерт көргүспүшаан Кыдатты сонуургап көөр аргалыг болганымга өөрүп турдум. Россияга келгеш, Москваның күрүне филармониязынга элээн ажылдааш, катап база “Кызыл сылдыс” ансамбль-биле керээ чаргаш, 2020 чылдан тура олчаан ында балет артизи болуп ажылдап чоруурум бо.
Бо-ла ажыл-агый аайы-биле гастрольдап чораан үемде дыка хөй солун чүүлдерни билип ап, делегейни эргий кезип, өске чурттарда чоннуң канчаар чурттап турарын көрүп, бодумнуң мергежилим аайы-биле улам сайзыраар сорулга-биле чаа чүүлдерже чүткүлдүг ажылдап чор мен. Чамдык чурттарже барып шыдаваан-даа болзумза, ниитизи-биле күзелим бо хүнде боттанган деп бодумга чугаалап болур мен.
Будукка үскеним эки болган
Ажылдаар дээш өг-бүле тудар тускай сорулга бодаар чай чок турганым шын. Амыдырал аайы-биле бир-ле хүн кады чурттаар эжимге таваржып, дөмей-ле аңгы өг-бүлелиг апаар мен деп иштимде билип чордум. Бир катап Краснодар хоорайга дыштанып тургаш, паркка бодум билбейн, ыяш будуунга бажым үзүпкен мен. “Оваарымчалыг болуңар!”— дизе-ле, чанымда эвилеңи кончуг аныяк уруг тур. Ол хевээр ооң-биле ала-чайгаар чугаалажы бергеним бодум безин эскербейн барган мен. Ынчаар-ла каш хүн кады агаарлап, чугаалажып турганывыс түңнелинде, бот-боттарывысты сонуургажы берген болдувус. Харын-даа будукка үзүпкен-дир мен деп бодап чоруур мен...
Екатерина боду Краснодар чурттуг. Менден 6 хар бичии. Ам бо хүнде Оливия деп 3 харлыг кыстыг бис. Ажылдап турар черимден аныяк өг-бүле дээш биске 1 өрээлдиг квартираны берген. Кызывысты база оочур чок уруглар садынга тургузарынга дузалашкан. Черле ынчаш шеригжиткен ажылдап турар черимниң удуртулгазы бүгү-ле ажыл-амыдыралчы айтырыгларны шиитпирлээринге дыка улуг деткимчени көргүзүп турарын демдеглевес аргам чок. Амгы үеде өг-бүлем-биле Москвада хааглыг хоорайжыгашта эп-найыралдыг чурттап чор бис. Кызым авазы уран чүүлден ырак-даа болза, мээң ажылымны дыка эки билир, мени деткиир кижи.
Тыва дыл чараш-тыр!
“Роланд-биле паркка ужуражы бергеш, дораан-на сонуургай берген мен. Ол ужуражылганы бирги көрүштен ынакшыл деп болур. Бодум орус омак-сөөктүг-даа болзумза, өске нацияның чонун кажан-даа ылгап чорбаан мен. Карактарында оттар хып турар чараш оолдуң эвилең-ээлдек, оожум-топтуг аажы-чаңы, кыс кижиге камныы, хүндүлээчели мени дораан сонуургадыпкан. Ол хевээр каш хонук ужуражып, далай кыдыынга агаарлаар турдувус...
Кажан кады чурттай бергеш, иштиг апарганымда, аъш-чем кылыры дээш өске-даа бажың ажылын шуптузун Роланд кылыр турду. Уруувус төрүттүнүп кээрге, ооң кичээнгейлии, сагыш човангыры дам барган. Ажылының аайы-биле ырак-узак чоруп каар-даа болза, кезээде бис дээш дыка кызар кижи. Бүгү ынакшылын биске сөңнеп чоруур. Ынчангаш кызывыс ачазынга дыка ынак. Оливия деп ооң адын иелээ сүмелешкеш, адап алган бис. Бир эвес дараазында оолдуг апарзывысса, тыва ат-биле адаар бис.
Бодум тыва дылды дыка өөренип алыксап чоруур мен. Тыва дыл чараш-тыр! Тыва чаңчыл-биле келин айтырар ёзулалды ада-ием база дыка сонуургадылар. Кунчуумнуң белекке бергени национал тыва хевин болгаш өске-даа белектерин дыка чарашсындывыс. Өөм ээзиниң өскен-төрээн черинге чедип, Тываның чараш бойдузун көрген болза деп күзээр мен. Черле чедер бис, уруувуска көргүзер бис.
Мээң ада-ием – Светлана Валерьевна, Алексей Витальевич Синельниковтар Ростов облазынга чурттап чорааш, Краснодарже көжүп келген. Каш чыл бурунгаар, 20 харлыг турумда, ачам катап чуртунче чана бээрге, авам Краснодарда чурттап артып калган. Авам бухгалтер, ачам — токарь. 13 харлыг кыс дуңмалыг мен. Бодум кыс улуска маникюр кылыр мастер болуп ажылдап чоруур мен. Амгы Куулар деп фамилиямга дыка ынак мен. Ол кыска болгаш адаттынгыр” – деп, Екатерина Куулар чугаалады.
Ырак чурттаар — ынак чурттаар
Бо-ла аай-дедир гастрольдап, делегей кезип чорааш, тыва уругларга, чүгле тыва эвес, өске-даа национал ансамбльдерниң балет артистеринге та чүге чүве, таваржып көрбээн-дир мен. Бир талазында, бистиң ансамбль шериг гарнизоннарынга колдуунда концерттер көргүзер турган болгаш ындыг чадавас. Тывадан 7 класс тургаш чорупкаш, ол олчаан чанмаан мен. Хостуг үе шуут чок турган. Ынчангаш тыва уруглар-биле таныжып алыр үе-даа, арга-даа болдунмааны ол-дур ийин.
Өг-бүлем эдертип алгаш, төрээн чуртум – Мөңгүн-Тайгага чедиксээр мен. Мөген-Бүренге бичии тургаш, аалга хой кадарып турганымны, кайгамчык чараш бойдузун, бедик дагларын сактып чор мен. Авам-биле 2 класска Мөген-Бүренге чораанывыс соонда, мынчага чедир чаңгыс-даа барбаан-дыр мен. Ам бир катап четкен болза! Тывамга дыка ынак мен! Амыдырал, ажыл-агый аайы-биле кезээде чай чок болганымдан ынчаар-ла чылдар шуужуп эртип-ле турар...
Авамны өөртүксеп чор мен
Мээң ада-ием Кара-оол Биче-оолович, Оксана Иргитовна Кууларлар Мөңгүн-Тайга чурттуг улус. Ачам– Мугур-Аксындан, авам – Кызыл-Хая суурдан. Авам ам 56 харлыг. Ол Красноярскының саң-хөө техникумун дооскаш, бүгү назынында саң-хөө талазы-биле ажылдарга болгаш үндүрүг инспекцияларынга ажылдап чораан. Амгы үеде хүндүлүг дыштанылгада. Улуг акым Аяс Кара-оолович 37 харлыг. Ол каш удаа дээди эртемниг. ТывКУ-ну дооскаш, күш-культура башкызынга, юрист эртемни чедип алгаш, Росгвардияга, РФ-тиң Тывада ИХЯ-га ажылдаан. Амгы үеде Чечняда ажыл-агыйжы сургакчылаашкында чоруп турар. Угбам Амелия Кара-ооловна 32 харлыг. Ол уруглар садында башкылап турар.
Мен бичии турумда, ачавыс өске амыдырал тудуп чоруптарга, ававыс үш ажы-төлүн могаг-шылаг чок ажылдап чорааш, бисти мынчаар түретпейн, бут кырынга өстүрүп каан. Ол дээш авамга кезээде четтиргеним илередиксээр, бичии-ле арга тыптып кээрге, авамны өөртүксээр мен. Ачавыс Красноярскыга өөренип турумда, акша-көпеек, идик-хеп талазы-биле өйлеп-өйлеп дузалажып турган.
Авам чурттап эрткен амыдыралында эвээш эвес бергелерге таваржып турган. Ынчалза-даа ооң аңаа торулбаанын эскерип, үнелеп, ава сеткилиниң күштүүн ам билип чор мен. Бисти өстүрүп азырааш, ам мырыңай уйнуктарын азыражып чоруур. Ооң ажылгыр-кежээзин черле кайгап ханмас мен. Авам дыка күштүг! Авамга быжыг кадыкшылды күзээр мен!
Үрде манаан ужуражылга
Ажылым аайы-биле авамга ужуражып, чанар арга чок турганым харааданчыг. Ынчалза-даа 2025 чылдың декабрь айда авамны Москваже чалап, чаа 2026 чылды кады уткуур аас-кежиктиг болдувус. Шыны-биле чугаалаарга, бодум Чаа чыл байырлалын бир дугаар өг-бүлем аразынга уткааным бо. Кезээде ажыл аайы-биле болдунмас, бир-ле черже гастрольдап чоруй баар турдум. Кызывыска кырган-авазының дугайында баш бурунгаар тайылбырлап, чуруктарын көргүзүп турганывыстан ол кырган-авазын четтикпейн манап турган.
“Москвага чеде бээримге, уйнуум уткуй халып келгеш, “Бабушка, я тебя очень люблю!” дээш, куспактаныпкаш, салдынмайн барган. Чаптанчыын канчаар ону!
Эрткен чылдарда оглумга чедип, ужуражыры белен эвес турду. Чылдың-на Москва чедери берге, чер аразы база ырак. Ындыг-даа болза уругларым боттары доктаамал аразында аргыжып, ужуражып турган улус. Мен оглум-биле телефон дамчыштыр чугаалажыр турдум. Алды чыл эрткенде, ам-на Москвага чедип, оларның амыдырал-чуртталгазын сонуургап, кудаларым-биле таныжып алдым. Оглум биле кенним дөрт чыл бурунгаар бадыланчып алган.
Кудаларым менден аныяк улус чорду. Чеже-даа орус омак-сөөктүг болза, тыва чонумнуң ёзу-чаңчылын сагып, келин айтырар ёзулалды кылыры-биле Краснодарда чурттап турар кудаларымга четкеш, чараш кенним Екатеринаның холун айтырып алдым. Дыка онза хүлээп алдылар. Бистиң тыва чаңчылывысты, национал хевивисти дыка сонуургаар, хүндүлээр улус болду.
Оглум, кенним мени Москвага олчаан чурттап артып каарын дилээрге, Тываже чаныксаар, хоржок болдум. Аныяктар боттары аңгы амыдырап-чурттазыннар. Тывага кээр бис деп аазаан улус. Ынчан өскен-төрээн Мөңгүн-Тайгамга, ынак суурум Кызыл-Хаяга чедирип, дөргүл-төрел чонум чыып, оларны таныштырар мен” – деп, Оксана Иргитовна чугаалады.
Келир үеден экини манаар бис
Мен ам 30 харлыг мен. Балет артизи кижиге улгады берген назын кылдыр санадыр. Бистиң бо мергежиливис херек кырында нарын, хүннүң-не халып-шураар, хөй күш үндүрер болганы-биле, кыска үеде ажылдаары көрдүнген болур. Буттарга, оорга чүнүнге улуг эвес-даа болза, бо-ла кемдээшкиннерге кижи таваржы бээр. Келир үеде чүү болуру, чүнү планнап турарымны маңаа чугаалаксавас-тыр мен. Болур чүве болур. Келир үеден чүгле экини манаар бис.
Бо хүнде барык 100 кижилиг уран чогаадыкчы, эп-найыралдыг коллектив– “Кызыл сылдыс” ансамблинде ажылдап чоруурумга өөрүп, чоргаарланмас аргам чок. Чоокта чаа ансамбльдиң репертуарынче киирген национал чоннарның танцыларының аразында тыва танцы база бар. Ону ийи оол, ийи уруг ойнап күүседип турар бис. Кедер костюмнарывысты “Саян” ыры болгаш сам театрынга чагыг ёзугаар даараткан, танцының бодун база ол ансамбльден балетмейстер келгеш, тургускан.
Бичиимден тура Владимир Васильев деп сураглыг балет артизиниң улуг мөгейикчизи мен. Ниитизи-биле 14 харлыымдан тура танцы-сам уран чүүлүнге бердинип, мынчага чедир сценада чоруурум дээрге, шак ындыг сураглыг артистерниң салдары, үлегери деп санаар мен.
Келир үеде бодунуң салым-чолун шак мындыг мергежил-биле холбап, ажылдаар күзелдиг оолдар-уругларга кажан-даа бергелерге торулбайн, салган сорулгазын чедип алыр дээш, кызып өөренирин, бодунга бүзүрелдиг болурун күзээр-дир мен. Билиг чедип алыр дээн болза, өскээр кайнаар-даа чардыкпайн, чүгле өөренир, өөренир база катап өөренир. Чүгле ынчан кижи сорулгазын чедип алыр. Төрээн Тывам ам-даа хөгжүүр-ле болзунам!
Карина МОНГУШ.
Чуруктарны Роланд Кууларның хууда архивинден алган.
“Шын №2 2025 чылдың январь 22