Бо чайын Тывавыстың чазак-чагыргазы бүгү-делегейниң IV сарыг шажын шуулганын организастап эрттирер.
«Шын» солунга эрги үеде ламалар дугайында тоолчургу, тывызыксыг, сонуурганчыг болуушкунну, төөгүлерни азы кызагдалды болгаш өске-даа чүүлдерни улуг шуулганга уткуй чырыдып бижиир мөөрей чарлаан.
Өгбелеривис чадаг кылаштап чорааш, улуг-биче өөредилге төптери хүрээлерге каш янзы эртемнер: философия, эмнээшкин, культура, астрология, уран чүүл, хөгжүм-чогаал дээш шажын эртеминиң улуг-биче чадаларын чедип ап чорааны, бөдүүн араттарның эртемге сундулуунуң херечизи.
Ынчангы ламаларга хамаарыштыр дыңнап, айтыртынып, чыып бижип чорааным кезек чүүлдеримни хүндүлүг номчукчуларга таныштырып көрейн.
Куйда хеңмеленген кижи
1921 чылда тургустунган Таңды-Тыва Арат Республика Чазааның даргазы Буян-Бадыргының оралакчызы Маады Лопсан-Осурну Бии-Хем кожуундан Чаа-Хөл сумунуң Чиңге хем бажынче шөлүп эккеп каан. Башкыны эгезинде ийи шагдаа хайгаарап турган чугаа бар.
Кыдат, моол, төвүт, орус дылдарны арыг билир улуг эртемниг лама башкы, улуг дарганы «контрреволюстуг» ажыл кылганынга нүгүлдээш, хамык мал-маган, өске-даа хөреңгизин хавыргаш, бир аът, бир инек, каш шээр мал арттырып берген. Ак-Дөң деп өзен чоогунга арбан даргазы Түлүш Кара-оол Агар оглу баштады Дүктүг-оол, Баян-оол, Метпигир, Кыргыс Балчыр-оол (композитор Солаан Базыр-оолдуң ачазы) олар демнежип, чадыр бажың бүдүү тудуп берген-дир.
Маады Чадамба араттың кадайы Кызыл-Уруг (Валентина) он хар үези тургаш, хуулгаазын лама башкы Лопсан-Осурнуң инээн бүдүү саап бээр. Чаштынып четкеш, шээр малын ажаажып турган.
Элээн чылдар эрткенде, арбан даргазы Кара-оол Түлүш улуг башкы Лопсан-Осурнуң дилээ-биле аът-хөлге олурткаш, Чиңге хемниң үстүнде, Улуг-Хемниң оң адыры Куйлуг-Хемге чедирип каан. Сугдан бежен кулаш бедикте Ак-Хая деп куй иштинге Бии-Хемден келдиртип алганы, шажынга сеткилинден бердинген бир хуурак-биле кады диригге олура бурганнаан. Будданың чыргалаңынче шилчээн баштайгы тыва лама башкыларның бирээзи. Очалаң баар үезин хүнүнге чедир амгы-даа эртемден ламалар санап шыдаар. Лопсан-Осур башкы ол өйүн санап, куйга чедиртип алган чадавас. Кайгамчык эртемниг өгбе Маады Далайович Лопсан-Осур «XX чүс чылда Тываның алдарлыг кижилери» деп күрүне номунче кирген, тыва чоннуң төөгүлүг кижизи.
Тываның бир улуг чогаалчызы, школачы эжим Октябрь Кыргысович Туң-оол (1943-2018) бичиизинде ол чоок-кавыга өскен. Кырган-авазы эртенниң-не Ак-Хая куй уунче сүттүг шайын чажып, чалбарыыр. Алды хар үези турда Октябрьны шору апарган оолдар ол куйга чедирген. Октябрь, сактырга, ширээ ышкаш олут кырында маспактанып олура хеңмелендир када берген кижиниң оң талакы чаагы халайтыр бадып келгенин көрген. Эмчиге өөренгеш, Арыг-Үзүүнге ажылдап тургаш барып көөрге, чүү-даа чок болган.
Чиңге хем
Чаа-Хөл сумунуң Сарыг-Хол аксының дужунда Улуг-Хем кежир Чиңге деп хем аксы. Революция мурнунда Чиңгениң чагырыкчызы – Дыкыр-Чалаң, оралакчы- зы – Килең-Хүндү. Дыкыр-Чалаңның хеймер оглу Түлүш Дыкырович Дадылаа. Угу бай дээш школага өөретпээн бол, «Найырал» совхозтуң улуг механизатору, хемниң катер капитаны чораан.
Мөңге Маадыевич Дыкыр-Чалаңның (1984 ч хостуг хүрешке спорт мастери) авазы Кызыл-Уругну (Валентина) азырап өстүрген. Хувискаал кедереп эгелээнде, азыраан уруун дедир хүлээткен.
Килең-Хүндүнүң улуг уруунуң уруу Биченей хоочун механизатор Монгуш Канзанович Лопсанның (1914-1994) авазы болган. Килең-Хүндүнүң оглу Даржаа политиктиг кызыгдалга таваржып чораан.
1800 чылдар үезинде Чиңгеге Аскак-Хөнек деп оол келген. Ол шагда аң-мең элбек, агаарга өскен оолду чыт какпас, оол ча-согун-биле аң адып амыдыраан. Келзе-келзе, улуг бай кижи болган. Улуг кадайындан Дукуйлаң деп оолдуг, аныяк кадайындан Дажы деп оолдуг чораан.
Кашпалдың эртемден ламазы
Үрбүн-Кашпал чурттуг хөгжүмге ынак эр күскээр кыжын дииңнеп чораан. Туна тайганың баарынга орай кежээ одагланып алгаш олурда, кулаанга хөгжүм үнү дыңналып келген. Канчап барганым ол деп ылаптаарга, Чаа-Хөл шынаазындан дыңналыр болган. Ол өйде Ак-Туругнуң Суг-Бажы хүрээзинге хөй лама башкылар кыш хүр болуру-биле улуг номнал-судур хураап, кыш уткулгазы ёзулал чорудуп, улуг-биче шаң-дамбыралар, коңга-туңнар, кеңгиргелер дээш каш янзы хөй хөгжүмнү хары угда ойнадырга, орай кежээ соок агаарга дамчып, Туна тайга чедир чаңгыландыр дыңналып турар болган.
«200 хире хөгжүмчү ойнай бээрге, театр шупту боду сириңейнип, ханалары төктү берги дег апаар чүве» — деп, Каадыр-оол Бегзи композитор хөөрегилээр кижи.
Хөгжүмге сундулуг демги аңчы эр дииңнээрин соксаткаш, үш хүн чыгыы кылаштааш, хүрээге чедип келген. Ырак тайгадан келген эрниң ук-төөгүзүн айтырып, өөредилгеге сундулуун хынап, хүлээп алган. Оол шупту эртемнерге тергиин өөренир болган. Моолче сургуулдадып чоруткан, аңаа база эки өөренирге, Төвүтче сүмелээн. Ийи-үш идик оюлдур кылаштап четкеш, улуг эртемден лама башкы болган. Тибеттиң беш улуг эртемнери; логика, санскрит, медицина, философия, культура болгаш беш бичии эртемнер: астрология, дыл, уран чүүл, шүлүк чогаалы база хөгжүм оларны шуптузун өөренген. Улуг эртемниг лама болурда, бир эртемни ыяк шиңгээдир. Демги лама хөгжүмнү база өөренген болгай аан.
Биеэде Чиңгеге Аскак-Хөнек ашактың бир оглу Дажы ол болган-дыр.
Өкпе аарыының эми
Л.К. Монгуш Үстүү-Хүрээге өөренип турда, улуг лама башкызы Чондан-Камбы өкпе аараан кижи эмнээрде, сарыг-шокар инек сүдүн сагдыртып эккээр даалга берген. Ындыг инекти Чадаана үстүнде аалдарның инектерин кададынга каш хүн шүүп, дилеп тургаш, арай деп тыпкан. Ол инекти кежээ аалынче киир эдерип чеде бээрге, Буян-Бадыргының өргээзи болган. Чүведе ужур бар, улуг ак өгге ылым-чылым кирип кээрге, ноян бижиттинип олурган хире, куш чүү тудуп алган олур. Менди солушкан. Ноян олче чазык хүлүмзүрүп көрген. Шыва тону оргумчулуг, бажы кежегелиг, хуурак хевимге чоргаарзымаар орлан оолду эскерген.
— Чүнү канчап чор сен, хуурак? – деп айтырды.
Келген херээмни кысказы-биле чугааладым.
— Оо! Чораан чорууң чогуп турар хуурак-тыр сен! Хунажының саап кааптазын, Чазак черинден чөпшээрээн чүве дээр сен – дээрге, амырааным аажок.
Ол инекти сагдыртып алгаш, өөрүшкүлүг хүрээже божуузунда чоруплаткан мен.
Ындыг инектиң сүдүн доңгага куткаш, оъттар немээш, отка элээн үр каргакталдыр хайындыргаш, эм кылдыр ажыглаар деп дыңнаан.
Бир солун чүүл – хүрээни хаап турда, бистиң бөлүүвүстү башкылар чыып алгаш, өөредилгениң соксаанын тайылбырлаан.
— Үе өскерилген-дир. Бо оолдардан кандыг-даа эртемниг ламалар үнер турган. Бо оол безин (менче айыткаш) өөренири хөлчок, улуг билиглиг болур тур- ган – дээш келир үеде бо оол улгаткаш, өске чазакка хову-шөлдерни кара-дес чардырар эр-дир – диген.
Барык назынында трактор-биле чер чардырып эрттирерин ол лама башкы канчап көрүп каанын мынчага чедир элдепсинип чоруурун ашак хөөреди.
Часкы шылгалда соонда 800 хире сургуулду тарадыпкан.
Буян-Бадыргыны ынчан көөрүмге, чолдак-даа эвес ортумак мага-боттуг, кончуг чараш кижи болган ийин. Оларны мен хүндүлээн, мени олар хүндүлүг көрген деп сеткил таарзынган чугаазын хоочун Л.К. Монгуш доосту.
Уруг сыртыы саадаан
— Үстүү-Хүрээни дүжүрүп каапкан бол, ийи чыл хуурак хеп-тонум солуваан, кежегем кестирбээн мен – деп, хоочун Л.К. Монгуш чугаазын эгеледи.
Хувискаалчы үелер кидин түлүк. Кадайларның база элээди кыстарның чоон чажының бирээзин одура кезип кааптар, чартык чаштыг чоруур эвес, бирээзин боду кезер. Кестирбеске, нам-чазакка удур үзелдиг болганың ол.
Төрелим Каң-Каадыр кадайның уруу божаан, а уруг сыртыы (савазы) ийи хүн дүшпээн, божаан кижи бергедеп эгелээн.
Чадаананың Алдыы-Хүрээ улуг ламазы Дуган-Хелиң ам-даа бүдүү хүлээп орар.
Хүрээге өөренип чораан база кашпагай үем боорга, эм чалап эккээринге мени айбылаан. Чаа-Хөлдүң Сарыг-Холдан кончуг чүгүрүк аъттыг эртежик үнгеш, кежээ четтим. Хелиң харын-даа бар болган. Келген херээм тайылбырладым. Лама дегийт-ле аптарадан ном, төлге херексели ужулгаш, ийи удаа шо шуудаткаш:
— Оо! Чорууң мүн-не бүдүүчел үрен-дир сен. Эки хүн үнген-дир сен – диди. Алды таң, алды туң эмнер берип ор мен – дээш, канчаар ижиртирин тайылбырлады.
Байырлашпышаан үнүп келгеш, келген уумче халдыплатым. Сарыг-Холга чедип турумда, даң адып келген. Өгде улус дүвүревишаан. Эккелген эмнеримни ийи аңгы сүтке соолдургаш, хөлчок таптыг кады хоюткаш, ижиртип каан.
Улустуң чамдыызы даштын инек-мал, өшкү-хойже үнген. Инек саалдазы дооступ, үр болбаанда саадаан уруг савазы чаларай бергенин улус өөрүшкү-биле чугаалажы берген. Ам база хой дөгерип, дойлаар деп барганнар.
Айбыны дарый күүсеткени дээш, хураганныг хой биле анайлыг өшкү шаңнаан.
Божаан кижиниң уруу совет үеде кадайлар божудар, алдар-хавыяа четкен улуг эмчи болган-дыр.
/ Дегут ДЕМЧИК.
Чаа-Хөл – Кызыл.
“Шын” №14 2026 чылдың апрель 16