• Көжелдей МОҢГУШ, ССРЭ-ниң Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү.
Тыва литературага балаттынмас чогаадыкчы изин арттырган чогаалчыларның бирээзи – Көжелдей Моңгуш. Ол 1943 чылдың октябрь 9-та Чөөн-Хемчик кожууннуң Чыргакыга төрүттүнген. Кызылдың педагогика институдун дооскаш, башкылап, журналистеп ажылдап чораан. 1974 чылда үнген “Эремаа” деп ынакшыл дугайында тоожузу Көжелдей Борбак-ооловичниң чогаалдар бижиириниң бир янзы хөөнүн көргүскен. Тыва Арат Республиканың тургустунганы-биле холбаалыг ниитилел-политиктиг болуушкуннар темазынга “Часкы хаттар”, “Шын кайдал?”, “Төрээн чурттан ыракта” деп тоожулары номчукчуларның сонуургалын хайныктырган, совет үениң сөөлгү чылдарында эрге-чагырганың таарзынмаан хөөнүн доюлдурган. Чогаалчының бижээни “Үш чүүл эртемниг оол” деп шиизи Тываның хөгжүм-шии театрының сценазындан ам-даа дүшпээн. Ынакшыл, найырал дээш кижилерниң аразында өске-даа харылзааларның нарын талаларын көргүскен чечен чугаалары номчукчуларның сеткил-сагыжын ам-даа хөлзетпишаан.
Кызыл-кызыл чалымнарлыг ногаан каъттар, кежээки одардан хой, өшкү шуужупкан. Оларның соо-биле Дарый болгаш Дажы оожум бадып органнар. Дарый мурнап чоруп олурган. Дажы ооң coo-биле.
Уругже дыңзыг эвес үн-биле кыйгы салган:
— Дарый, а Дарый! Мени мана!
Уруг серте чок баштактанган:
— Меңээ чедип шыдаар болзуңза, чедип кел даан!
Оол уругже маңнап бадыпкан. Уруг дезипкен. Оол ооң сыр соондан четкеш, ооң чиңге белинден куспактапкан.
Уруг шын сеткили-биле оолдуң холун аартыр дажыпкаш, шыңгыы:
— Ынчап тениве! — дээрге, оол биче када эгени хона берген. Ол чүнү-даа чугаалаар аайын тыппайн барган.
Дарый мурнап маңнап баткаш, ширээ ышкаш калбак хаяларның эң эптиинге сандайланып алгаш, оолду манап олурган. Дажы аңаа чоокшулап келгеш, кысты оваарымчалыг көрген. Кежээки хүн ам-даа Чуңмалыг сыннарының баштарында алдынналдыр хып турган. Дарый чоон кара чажын чаңгыс кылдыр өрээш, хөрээнче салып бадырыпкан, изирниккенинден чаактары кыза берген, шилгедек мага-боду улам аян кирген олурган. Дүрген маңнаанындан кыстың бедик хөрээ өгдеңейнип, оолче көргеш, хүлүмзүрээн. Чүгле ынчан Дарыйның эът-ханының бодунга таарышканын, чазадак чаагайын, кырлаң думчуунуң кырында ине үдү хире хензиг мең барын эскерген. Ооң бедик хөрээ болгаш чазадак чаяазы кандыг-ла-бир ховар бүдүмелден шуткуп каан дег чаагай көзүлген. Ажып бар чыдар кызыл-хүнде олуй-солуй каап алган буттары согун дег дорт болган.
Дажы Дарыйның чанынга келгеш, ооң чараш-чаагайын магадап ханмаан. Олар кожа олуруп алганнар. Дажы холдарын кыстың мага-бодунче чоокшуладырындан кызыдыр дидинмээн.
— Шеригже кажан чоруур сен, Дажы?
— Августуң үште.
— Ам каш хонук артканы ол?
— Адырам, бөгүн 1964 чылдың чеди айның чээрбиниң хүнү. Ам таптыг-ла он дөрт хонук арткан-дыр.
— Чоруур үең чоокшулаан-дыр. Ам-даа эки дыштанып ал.
— Менде дыштаныр чүү боор. Огулуг ажыл кылып турган эвес мен, дуңмам.
— Дуңмам деп чүңүл? Сен харын менден биче эвес сен бе?
— Чок-чок, Дарый. Майда-ла он тос харлапкан мен.
— Мен удавас он тостаар мен.
— Кажан?
— Канчаарың ол?
— Бир эвес чажыт эвес чүве болза, чугаалап бээрин улуу-биле дилеп тур мен.
— Кыс кижиниң харын айтырбас дээр ийик чоп?
— Ол база шын, ынчалза-даа мен анаа эш хуузу-биле билип алыксап тур мен.
— Билип алыксаарың кончуг болза, чажырбайн барып боор мен. Июльдуң үженде.
— Чугаалап бергениң дээш улуу-биле четтирдим.
— Мен август бирде чайлагдан бадар деп шиитпирлеп алган мен. Сээң төрүттүнген хүнүңде маңаа турарым кончуг-ла өөрүнчүг-дүр.
— Чоокку хүннерде ыңай-бээр барбас сен бе, Дарый?
— Чок.
Кежээки хүн Чуңмалыг сыннарының артынче көзүлбейн барза-даа, чайлаг чырык хевээр турган. Кежээки салгынның чылыг-чымчаа чүден артык болган. Дажы чугаа кадында уругнуң чиңге белинден бир холу-биле аяар куспактаан.
Уруг кижиргени аарак оожум чугаалаан:
— Кижиргенчии аажок чүве-дир. Оон аңгыда мени кым-даа куспактап көрбээн чүве.
Уругнуң ол чугаазы тайга черниң дамырак кара суундан-даа арыг кылдыр кыңгырт дээн ышкаш болган. Олар иелээн даартазында база кады хүнзээннер. Ооң соонда-даа каш хондур сеткил хандыр чугаалашканнар. Тайга кырында кара булуттар диргелген соонда, Чечектигниң ишти караңгылап келген. Аажок суггур чаңнык-диңмирээшкинниг чаъс биче када кудуп каапкаш, аязы берген. Чайлагның чөөн талазында чеди чүзүн челээш астына берген.
Ол хүн июльдуң үженниң хүнү. Дажы авазының аптаразын үжеп олурган. Ооң иштинден ада-иезиниң документилер суггар хомдузун уштуп алгаш, бодунуң шериг чоруурда херек чок документилерин суп турган. Торгу боошкунда кандыг-ла-бир кадыг чүвени ол эскерип каан. Чазып көөрге, авазының мөңгүн билзээ болган. Ол мөңгүн билзекти Дажы кара чажындан тура билир. Та кайы үениң тыва ус-шевер дарганы шуткуп куткан билзек чүве. Ады чок чиңге салаазынга суп көөрге, арай сыңмас болган. Шекпен-биле даштын кылайты аштаптарга, булут аразындан үнүп келген хүн караа дег, бүлүңгүй кылаңнаан. Ооң ховаган чалгыны ышкаш херелдериниң ортузунда кызыл шуру караа улам кыва берген, шынап-ла, чаражы аажок болган.
Дажы авазының билзээн ады чок салаазынга дыгып тургаш суп алгаш:
— Авай, аа авай. Бо мөңгүн билзээңни кезек суктунайн бе?
Авазы карааның шилин кедип алган, даарап орган хураган кежи чеңи-чогун эптей туткаш, тоомча чок чүве дег харыылаан.
— О-ог, чүже, оглум?
— Бо мөңгүн билзээңни аан, авай.
— Билзекти дедаан, оглум, ойна даан, ойна даан даадым. Моон соңгаар караам улам четпестей бээр ыйнаан. Сен шеригден келириңге, кедер кылдыр хураган кежи тон даарап каарым ол-дур ийин. Мөңгүн билзекти биеэде авам меңээ берген. Авам ону меңээ бергенинден бээр, та чеже чыл эрти ыйнаан. Авам дугайында сактыышкын кылдыр, ону ап-даа чорзуңза ажырбас ыйнаан, оглум. Азы алдын билзектен садып бээли бе?
— Чок, чок, авай. Ону чоорул? Меңээ чүгле бо сээң билзээң херек. Ону кажан-даа чидирбес мен.
— Бодуң-на бил, оол. Адыр, менче ам шорулба шүңме, оглум. Бо тиглерни эптээрин чазыптар чыгыы олур ышкажыл мен, көрүнчүк — дээш, бодунуң ажылынче улам шымнып кире берген.
Дажы база катап чалымнарже үнүп келгеш, хойну бадырган. Ооң дужунда мээстен Дарыйның өшкүлери аалче шуужупкан. Олар иелээн бот-боттарынче уткуштур кылаштажыпканнар. Чуңмалыг сыннарының баары чеди чүзүн челээш-биле орааттынгаш, тоолда чүве дег улам аян кирген. Хамык мал-маган аалче шиглей углапкан. Дарый хүлүмзүрбүшаан, Дажыже чоокшулады баткан. База катап ширээ ышкаш хая кырынга келгеннер.
— Бөгүн сээң төрүттүнген хүнүң болгай. Кайгамчык-ла эки хүн болду, чаъс чаггаш, аязы бээрге, Чечектигниң магалыын аа. Мен бо чайлаг дег мындыг чараш чайлаг барынга черле бүзүревес мен — деп, чугааны Дажы эгелээн.
— Мээң төрүттүнген хүнүм-биле байыр чедиргениң дээш четтирдим. Ийе, Чечектиг онза-ла чайлаг. Бис мооң шуут-ла чыс бажынга чайлап турган бис. Бо чылын мында чайлаанывыс ол-дур — деп, Дарый чугаалаан.
— Амдыы чылын база маңаа кээр силер ыйнаан?
— Чок. Амдыы чылын маңаа турбас бис, Дажы. Өске кожуунче көжер бис — деп, Дарый чугаалаан.
— Кайнаар?
— Таңдыже. Ында угбам суг бар. Авам, ачамны ынаар баарын дилеп туруп бээрге, олар чөпшээрежипкен. Ам күзегже көжүп баткаш, ооң соонда белеткенип эгелээр улус.
Олар дыка үр чугаалашканнар. Чанып чоруурда, Дажы авазының мөңгүн билзээн уругга тураскаал кылдыр берген. Уруг ону албастап туруп берген. Бир шак хире ээрежип келгениниң соонда, уруг ону ап алган. Кажан-бир ужуражып кээрге, ыяап-ла дедир бериптер мен дээш, хоржок болган. Чугаа оон хөрлээлезе-хөрлээлезе, олар бот-боттарынга шынчы болурун даңгыраглашканнар. Дарый кезээде ону манап чоруур бооп аазаан.
“Шын” № 39 2026 чылдың октябрь 8
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn