| IV БУДДИЙЖИ ШУУЛГАНГА УТКУШТУР БОЛГАШ КЕНДЕН-СҮРҮҢ ХОМУШКУНУҢ 110 ХАРЛААНЫНГА |
Кенден-Сүрүң Хомушку 1916 чылдың февраль 23-те Барыын-Хемчик кожууннуң Аксы-Барлыкка төрүттүнген. Ооң адазы Хомушку Ёзуту Бээзи кожууннуң мээрең эргелиг тергиин дээн байы чораан. Кенден-Сүрүң оларның 10 ажы-төлүнүң эң хеймери. Оглу 3 харлыг турда-ла ада-иези хүрээге хуурак кылдыр берипкен. Чугаазы үнүп келгеш-ле: «Мен өзүп келгеш лама болур мен» деп эгелээн. Бичии оол кайгамчык өөрениичели, угаангыр-сагынгыры-биле лама башкыларны кайгадып турган. 12 харлыг тургаш, башкызының удуртулгазы-биле аарыг кижини эмнеп каан. Оон эгелеп-ле боду эмнээр эргени алган. Ол оран-таңдызының, чер-чуртунуң, Тывазының эм-оъттары-биле улус чонну эмнеп чораан.
Кенден-Сүрүң Ёзутуевич кижилерден ылгалдыг бир янзы кижи болган. Чазанып, сиилбип-хээлеп турда чон кайгаар. Аптараны чаңгыс кадаг чокка кылып каар. Ооң кылган угулзалары чеже-даа чыл эртерге, карталбас, оңмас. Ындыг чараш янзы-бүрү будуктарны та кайыын ап турган кижи. Ооң холунуң изи бо хүннерге чедир артпышаан. Бир кылган аптаразын чоок өңнүктери Аяңгатыда садыгжы Санааларның өг-бүлезинге белекке берген. Оларның хеймер уруу Альбина Санаа ада-иезинден дамчып келген үнелиг этти хумагалыг эдилеп чоруур. Улан-Удэ хоорайда «Иволга» хүрээзи өрттенген соонда, чаа туттунган хүрээлерниң иштики, даштыкы каасталгаларын сиилбииринге идепкейлиг киришкен. Ол дээш Камбы-лама эргелелинден шаңнал-макталды ап чораан.
1930 чылдарда Тывага политиктиг репрессиялар эгелээрге, Кенден-Сүрүң башкының ада-иези Ёзуту Хомушку чагырыкчыны уругларының иези-биле катай хамык эргезин казып, мал-маганын, эт-хөреңгизин хавыргаш, Эрзинниң Бай-Дагже шөлүпкен. Эрзинниң араттары шыдаар шаа-биле оларга дузалажып турганнар. Удаваанда Ёзуту чагырыкчы бодунуң ажылгыр кежээзи, кижизии-биле чоннуң хүндүткелин чаалап алган. Кажан ол чок болурга, ону Хайыракан дааның эдээнге орнукшудуп каан.
Чагырыкчының хеймер оглу Кенден-Сүрүң башкы ол чылдарда эң кадыг-берге ажылдарлыг черлерже шөлүттүрүп турган. Алгы заводунга, тайгага ыяш ажыл-агыйынга, Калдак-Хамар арттың кырындан орук үндүрүп, кускун-хаай-биле хая-дашты буза шаап, довурак-доозунун эжип, бо бүгүнү кызыл холу-биле кылып турган. Адак соонда ону алдын уургайынче шөлүпкен. Оон дезип үнгеш, геологтар экспедициязынга хелемечи кылдыр ажылдай берген. Ол үеде орус дыл билир тыва кижи ховар турган.
Кенден-Сүрүң башкы изин будап, чаңгыс черге үр турбас. Чоруп тургаш, аараан арат-чонун эмнеп, эгээртинмес улуг дузазын көргүзүп чораан. Дүннүң караңгызын ажыглап, а хүндүс аалдың чоогунда бедик дөң кырынга бир хайгыылчы долгандыр көрүп турда, саңын салып, номун номчуп, чонунга дузалажып чораан.
Буянныг башкы бодунуң чоок кижилерин кезээде хайгаарап, чурттаарынга эптиг, ажыл-агыйлыг черлерже көжүрүп эккеп-даа турган. Ынчалдыр бодунуң угбазы, Буян-Бадыргы Хүн Ноянның агайы болур Дыртык Ёзуту уруу Хомушкуну (шолазы Күскелдей) сураглап чорааш тып алган.
КЕНДЕН БАШКЫНЫ БИР ДУГААР КӨРГЕНИМ
1969 чылдың чайын Кызыл-Мажалыкка бичии борбак бажыңывыска (ам ооң орнунда Буян-Бадыргының тураскаалын кылып каан) бир көрүптеримге, аэропорт талазындан бир кижи кылаштап олур. Ооң даштыкы хевири бир янзы: куу шляпа, куу плащтыг, куу чүвүрлүг, кылаңайнып чоруур идиктерлиг, бир холунда бичии чемоданныг, а өскезинде даянгыыштыг, арыг-силиг кеттинген, узун дурт-сынныг кижи болду. Эрткен-дүшкен кижилер база базымын оожумнадып, кайгап эртип турдулар.
Демги кижи мээң-биле мендилешкеш, эмчи Назын-оол Канчыырович Сааяның бажыңын айтырды. Самолеттан чаа дүшкен кижи соок суксун дилээрге: “Бажыңче кириңер. Чаа хайындырган изиг сүт бар-дыр. Шайны ам хайындырыптайн» — дээш, бажыңче чаладым.
Шайлап-чемненип олургаш, менден хөй-ле айтырыглар салды. Ооң соонда: «Мени Назын-оол Канчыырович эмчи сугга чедирип каг, уруум» — диди. Танывазым аалчымны Назын-оол эмчи сугга чедирип кагдым.
Эртенинде өөреникчилерим кыдырааштарын хынап, чааскаан олурумда, хенертен кладовка эжиинде хөй-ле кижи ыыттажып келдилер. Эжик ажыттынза-ла, дүүнгү аалчым биле Мөөреккей Сарыг-Үгеевна угбай кирип келдилер. «Моон эртип чыдырывыста, башкывыс бо бажыңче кириптейн дээрге, кирип келдивис» — дидир. “Дүүн сени хайгаарап олурарымга, бүдүжүң кончуг эки кижи-дир сен. Чүгле карактарыңда ханы муңгарал бар-дыр. Чүү чүвеге муңгарап чор сен, уруум? Чугаалап берем» —деп-ле. Ынча дээрге, караам чажы бүлдеңейнип бадып эгелээн. Угбай тургаш: «Чугаалап бер, кызым. Бо дээрге Улан-Удэде ажылдап чурттап чоруур Кенден-Сүрүң деп лама башкы ышка- жыл» — дидир. Ам-на бажымда ол ат шокараңайнып, шал-бул билип эгеледим. Оон чугааладым: «Өөм ээзи- биле чурттааш, үш чылдың нүүрү чеде берген. Мынчага чедир уругланмаан мен. Кунчуумнуң ажыг аксын дыңнап, өскүс уругну мени: «Дөңмээңге төл олуртпас сен, херээжен» — деп, базынчактап сөглээрин чугаалап олургаш, база-ла ыглап бадырыпкан мен. Оон башкы чанымга чедип келгеш, бажымны суйбааш: «Чаа, ам дыка ыглава, уруум. Удуур орунуңга барып олуруп ал, ном-судур номчуп бе- рейн» — дидир. Орунумга олуруп алырымга, дүүнгү бичии балетка (бичии чемодан) сумказындан ном уштуп алды. «Бурган башкыдан диленип, эки тейлеп олурар сен шүве» — дидир. Башкы номчуп эгелей берген. Мен канчаар тейлээрин аайын тыппайн, киноларда көргеним дег, христос шажын-чүдүлгези-биле тейлей берген мен. Башкы мени көрүпкеш, караа улгады берген хүлүмзүрээш: «Ажырбас, уруум, сээң бурууң чок» — дээш, мээң холдарымны кожа тудуп, боду канчаар тейлээрин көргүзүп тургаш, айтып берди.
Менче көргеш: «Буттарын «кыскаштай» олурбас, хостуг салып ал. Уруг-дарыг күзеп чоруур эр-даа, кыс-даа улус буттарын кыскаштап чорбас, уруг оруун муңгаштавас» — дидир. Номун номчуп дооскаш: «Ажы-төлдүг болур сен. Башкы чечек частырдан бээр уруг сузу тыпты бээр. Маадыр ие-даа бооп болур кижи-дир сен. Чоорту бодуң өйлей бээр кижи-ле дир сен» — диди. Бичии балетказын ажыткаш, сымыранмышаан, салаазы-биле өңнүг калбак кожааларга дээп тургаш, өкпең өңнүг ийи саазын 25 акшаларны бергеш: «Аштап-суксазыңза-даа бо акшаларны чарывас сен. Бир дугаар төлүңге чөргектер, хөйлеңчигеш, эъдинге чоок кедер хептерни садып алыр сен» — дээш, менче сунду.
Мен ол үеде шын тейлеп безин билбес кижи ооң «холун актаар» деп чүвени каяа билир. Өңнүг кожаалар деп турганым кадактар болган. Бо таварылганы езулуг тускай демдек деп санап чоруур мен. Амгы үеде ажы-төлдүг, уйнуктарлыг, ачыларлыг бис. Бурган авыралында 80 харны шагда ашкан кежик-чолдуг чурттап чор бис.
«ИВОЛГА» ДАЦАНЫНГА ЧЕТКЕНИВИС
Иркут деп хемниң унунга иргиттер чурттап чораан. Мен Кара-Хөлдүң Даспы-Аксы чурттуг Иргит Бегзи Чаптанчыговичиниң уруу мен. Орустар Иргит деп адап чадап кааш, Иркут деп адай бергеннер. Аңаа хоорай туттунуп келирге, Иркутск деп адай берген. Өөм ээзи Иркутскунуң Усолье-Сибирское деп черге шериг албанын эрттирген. 50 чыл эрткенде ол шериг кезээнге четтивис. «Шын» солунга «Күзелинге четкен солдат» деп чүүлдү бижээн мен.
Иркутскудан Улан-Удэже чорупкаш, «Иволга» дацанынга чеде бергеш, Тывадан хуурак оолдарның чурттап турар бажыңын тып алдывыс. Кенден башкывыстың чурттап турган бажыңын улгаттырып каан болду. Серизиниң кырында Тываның тугун азып каан. Ында өөренип турар хуурактарны база келген аалчыларны 6 дугаар курста өөренип турар Аяс башкарып турар болду. Ам үш хонгаш Итигелов башкыны уштуп, улуг хүрээже чалап олуртур деп турар боорга, ооң айызын албас болза кайыын боор дээш, кезек тывалар манап, ном-мөргүлдерге кирип, олуруп ап чоруп тур бис.
Аястан Кенден Башкы дугайында чугаалап бээрин дилээривиске: «Ол кайгамчык тускай чаяалгалыг башкы-дыр. Бурят ламалар боттары безин ооң дузазын дилеп кээп турганнар. Бурят ламаның өөнүң ишти Мария кеш аарыындан аараан. Каяа-даа барып эмнедирге, бичии соксааш, катап база шивишкилей бээр болган. Ынчангаш Кенден башкыдан дуза дилеп чедип келгеннер. Ол ламаның өг-бүлези-биле башкы хөлчок найыралдыг турган” – деп чугаалады.
Дугурушкан хүнүнде чедип келирге, шинчээн соонда: «Бажыңыңарга барып, бүгү мага-ботту ораар чүүлдерден белеткеп алыңар. Мен кешке чаар эм кылыптайн» — дээн. Бажыңынга баргаш, Марияны чыттыргаш, кылган эми-биле чаап доозупкаш, чаш уругулаштыр чөргекке ораап, холу-будун пөс курлар-биле дыңзыды шарып каан. “Ам бичии болгаш алгырып-кышкырып эгелээр эвеспе, черле чежип болбас сен» — деп, бурят лама эжинге чагаан-дыр. «Ам мен тускай судур ном номчуур мен» — дээш, бир өрээлче кире берген. Шынап-ла, удаваанда Мария-даа алгырып-ла үнген-дир. Элээн болганда Мария оожургап, кызыл арны агарып, шыылады удуй берген. Мария ынчалдыр бир дүн, хүн дургузунда удаан. Оттуп келгеш, бүгү мага-бодун хынап көөрге, чаңгыс шивишки-даа чок болган. Башкыны бажыңынче чалап: «Силерниң изиңерге тейлеп чоруур мен, Кенден» — деп, Мария өөрүшкүзүн илередип, шайладып, хүндүлеп турган-дыр.
Башкының буянын ол бурят чуртунда та чеже кижи четтирген чүве.
Дээди категорияның терапевт эмчизи, «Россияның кадык камгалалының тергиини», «ТР-ниң алдарлыг ажылдакчызы» Светлана Ырышовна Сарыглар 15 харлыг тургаш, берге аарыгдан аараан. Ишти хеверип, эъди изип, медерелин чидирип, эң берге байдалда апарган. Эмчилер бүгү талазы-биле хемчээн ап, Новосибирск хоорайдан профессор-даа чалап турган. Дөмей-ле хоржок болган. Улан-Удэге өөренип турган кады төрээн угбазы дацанга чедип, Кенден-Сүрүң Ёзутуевичиге ужур-чөвүн тайылбырлап, чалаан. Башкы келгеш, уругну көргеш, ада-иезинге чугаалаан: «Уруг кончуг берге-дир, ийи делегейниң ортузунда кижи-дир. Мен силерге ийи эм бээр мен. Бир эвес ол ийи эмни ишкеш, сегереп кээр болза, оон ыңай улаштыр эмнээр мен» дээн-дир. Ол эмниң бирээзин ишкен соонда, уруг медерел кирип, чугааланы берген. Ийи дугаар эмин ишкеш, кылаштай берген. Оон-на Кенден башкы улаштыр эмнээш, каң кадык кылып каан. Светлана Ырышовна Томскунуң медицина университедин доозуп алган. Ол чылдарда эмчи Улан-Удэге чедип, башкы-биле харылзаазын үспейн чораан. Ол-ла хевээр ооң ада-иези башкыны Баян-Талаже аал-оранынче чалаар апарганнар. Студент үезинде Светаның куда дүжүрер дээн таныжы оол Кенден-Сүрүң Ёзутуевичиниң чээни болган. Чөөн-Хемчик кожууннуң Улусчу театрының артистери Тываның ховар оглу Кенден-Сүрүң Ёзутуевич Хомушкуга тураскаадып «Мөңге чагыг» деп шиини ойнап кааны кончуг чоргааранчыг болду. Эр хейлер!!!
/ Валентина БЕГЗИ (Монгуш), Тываның улустуң башкызы.
Кызыл хоорай.
Чуруктарны авторнуң архивинден алган.
“Шын” №23 2026 чылдың июнь 18
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...