Май 6-да Кызылдың православ хүрээзинге «За нравственный подвиг учителя» (Башкының маадырлыг мөзү-бүдүжү дээш) деп XXI Бүгү-россия чергелиг мөөрейниң регионалдыг чадазын түңнээн.
Чүге хүрээге дээрге бо мөөрейниң кол организакчылары Орус Православ Хүрээ, РФ-тиң Чырыдыышкын яамызы, Россияның Президентизиниң федералдыг округтарда бүрүн эргелиг төлээлери, автономнуг коммерция чок организация (АКЧО) “Поколение” (Салгал) өөредилге болгаш культурлуг бот-идепкей төвү болуп турар.
Бо мөөрейниң Тывага регионалдыг чадазы 2026 чылдың март 5-тен апрель 26-га чедир болган. Ону ТР-ниң Өөредилге яамызы, Кызылдың епархиязы болгаш ТР-ниң Националдар херектериниң талазы-биле агентилели үш дугаар чыл демнежип эрттирип турар.
Бо мөөрей дыка улуг ханы уткалыг. Чүге дизе өзүп олурар салгалдың мөзү-бүдүжүн эки талаже хевирлээринге болгаш патриотчу кижизидилгени чорударынга салдарлыг. Ылаңгыя амгы, Россияже чөңгээлиг байдалдар үезинде, шак мындыг угланыышкынныг мөөрейлер чугула болуп турар. Бо удаада мөөрейге киришкен 17 кижиниң (16 башкы, 1 кижизидикчи башкы) 15 ажылын комиссия үнелеп көрген. Бистиң башкыларывыс, шынап-ла, өзүп олурар салгалга патриотчу кижизидилгени, эки мөзү-шынарны сиңирери-биле дыка улуг ажылды чорудуп, Ада-чуртунга шынчы бараан болуп чоруурлар. Бо мөөрейге киришкен башкыларның алдызы Регионнар аразының чадазынче эрте берген. Олар ам-даа улаштыр Тываны төлээлээр. Аңаа тиилээр болза, Бүгү-россия чергелиг түңнел чадазынга киржир – деп, ТР-ниң өөредилге сайыдының бирги оралакчызы Лариса Андалаева чугаалаан.
Россия чергелиг эртип турар мөөрейниң регионалдыг чадазының организакчыларының бирээзи, ТР-ниң Националдар херектериниң талазы-биле агентилелдиң удуртукчузу Светлана Ощепкова чылдан чылче бо мөөрейниң негелделери шыңгыырап бар чыдарын чугаалаан:
– Шыңгыырап турарының чылдагааны – мөөрейде киржип турар башкыларның профессионал деңнелиниң чылдан чылче бедип турарында болгаш көдүрүп турар темаларының онза чугулазында. Өзүп олурар салгалдың мөзү-бүдүжүн эки талаже кижизидери дээрге-ле, башкы кижиниң бедик моральдыг овур-хевириниң бир көргүзүү, билиг бээриниң болгаш бүгү-ле кижизидилге ажылын чорударының кол өзээ кылдыр көрүп турар.
Бистиң агентилел бо чылдан эгелеп ук мөөрейниң организакчыларының бирээзи кылдыр кирип турар бис. 2025 чылдың декабрь 3-те ТР-ниң Чазааның Даргазындан “Херелдер” мөзү-шынар талазы-биле төлевилелди ажылдап кылыр даалганы алган бис. Бо төлевилелдиң иштинче эртип турар мөөрейниң организакчыларының бирээзи кылдыр киргенивис бо. Ол ышкаш бо мөөрейже улуг кичээнгей салырын ТР-ниң Чазак Даргазының 809 дугаарлыг Чарлыы хүлээндирип турар. Ында 5 дугаар пунктуда 17 үнелел дугайында айыткан. Ол Чарлыктың күүселдезин боттандырары-биле Чөвүлел тургустунган. “Херелдер” губернатор төлевилелиниң мурнунда салган кол сорулгазы мөөрейниң сорулгазынга дүгжүп турар. Бо төлевилелге бистиң башкыларывыс дыка идепкейлиг киржип эгелээни өөрүнчүг. Келир чылын бо мөөрейге оон-даа хөй башкылар киржир дээрзинге бүзүрээр бис – деп бүзүретти.
ТР-ниң Өөредилге яамызында кижизидилге килдизиниң даргазы Чойганмаа Сендимөөрейде дөрт аңгы: уругларның мөзү-бүдүжүн хевирлээри-биле өөредилге албан черинде чорудуп турар кижизидилге ажылының дугайында; хамааты-патриотчу кижизидилге дугайында; Россияның чоннарының мөзү-бүдүш культуразы, православ чүдүлгениң үндезини, чүдүлге культуразы болгаш чырыдыышкын этиказының үндезини деп эртемнерге хамаарыштыр эң эки методиктиг ажыл; чылдың эң дээре өөредилгениң парлалга төлевилели деп номинация талазы-биле башкылар боттарының ажылдарын мөөрейге киириштиргенин чугаалаан: “Ол ажылдарын башкылар мөөрейниң Россияда электроннуг порталынга салган. Ол ажылдарны 5 эксперт хынап, үнелелдерин берген. Бо мөөрейге республиканың аңгы-аңгы кожууннарындан башкылар болгаш уруглар садтарының кижизидикчи башкылары киришкен. Эң-не дээди үнелелди Мөңгүн-Тайга кожууннуң Мугур-Аксының 2 дугаар школазы алган. Ол ышкаш Өвүрнүң уруглар садының башкызының ажылы база эки деп үнелелди алган, Чаа-Хөл школазының башкылары үш ажылын киириштирген, Бии-Хемден ийи ажыл, Улуг-Хемден бир ажыл дээш кожууннардан башкылар дыка идепкейлиг киришкен”.
Мөөрейниң доктаамал киржикчизи Кызылдың 10 дугаар школазының эге класстар башкызы Алимаа Самданбо удаада база шаңналдыг черже кирген. Ол бодунуң ажылының дугайында мынчаар таныштырган:
Амгы үеде бодум бажыңга өөренир уруглар-биле ажылдап турар мен. Бо 2026 чылда уругларның мөзү-бүдүжүн хевирлээр башкы кижиниң ажылының дугайында мөөрейге идепкейлиим-биле киришкен мен. Чүге дээрге бистиң школавыста Ада-чурттуң Улуг дайынының хоочуну Георгий Абросимовка тураскааткан дыка чараш музейни кылган бис. Ол музейниң дузазы-биле бис амгы чаш ажы-төлүвүстү эң-не чараш, кижизиг мөзү-бүдүштүг кылдыр хевирлээри-биле ажылды чорудуп турар бис.
Православ хүрээге болган хемчегге шаңнал тыпсыр ёзулал бир онза эрткен. Чыылганнар шупту хүрээниң ниити чурумунга чагыртып, бажынга аржыылдарны шарып алган башкыларга хүрээниң лама башкызы Владыка Ермогин изиг байыр чедирип, база катап мөөрейниң салган кол сорулгаларының ханы утказынче кичээнгейни угландырып, моон-даа соңгаар киржикчилер хөй болурун күзээн.
Бүгү-россия чергелиг 21 дугаар эртип турар мөөрейниң ийиги чадазы Алтай Республикага 2026 чылдың май 14-тен август 31-ге чедир уламчылаар. Ооң тиилекчилери Москвага сентябрь 1-ден ноябрь 30-ге чедир үшкү чадазынга киржир.
Карина МОНГУШ.
Ада Тюлюштуң тырттырган чуруктары.
“Шын” №18 2026 чылдың май 14
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар max.ru/join/egenQ...