Бо чылдың январь айда Кызыл хоорайда чоннуң адаары Малчыннар эмнелгезинге хоочуннар-биле кады эмнедип чыттым. Олар Тывавыстың ховар дээн ат-алдарлыг кижилери-дир: Тываның улустуң чогаалчызы Черлиг-оол Чашкынмаевич Куулар, Бай-Тайга кожууннуң хүндүлүг хамаатызы, ук кожуунга чагырга даргалап чораан Сергей Сээ-Сюрюнович Салчак, Каа-Хем кожууннуң «Эржей» дыштанылга баазазының удуртукчузу Николай Владимирович Сиорпас.
Эмненип чыдар аарыг улус эрткен барган чуртталгазын, ажылын сонуургап чугаалажыр боор чүве. Тываның төөгүлүг кижилерин, кым, каяа ажылдап чорааннарын бо хоочуннар дыка эки билир болдулар. Мен база олардан чыда калбайн, кожуунумнуң чонун, төөгүлүг черлерин хөөреп каап турдум.
Черлиг-оол Чашкынмаевичиге эрткен чылдың май айда Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы Болдукпан Оюннуң 100 харлаанынга тураскааткан культура ажылдакчыларының аразынга республика чергелиг ыры мөөрейи болуп турганын таныштырдым.
Черлиг-оол Чашкынмаевич: «Болдукпан артист дээрге, шынап-ла, төрүмелинден ховар «тенор» үннүг ыраажы болгай. Ырлаар тускай эртеми-даа чок кижи. Мен ооң ырлап чораанын концерттерге бо-ла көрүп дыңнап чордум. Ол кижиге чедир ырлаар улус ховар, амгы-даа үеде ындыг кижилер чок деп бодаар мен. Амгы үеде ыраажылар микрофон, фонограмма-биле ырлап турар болгай, а Болдукпан сценага баян, игил, бызаанчының үделгезинге ырлап турган» — дээш, «Межегейимни» ырлай берди.
Сергей Сээ-Сюрюнович база чугаага катчы берген: «Болдукпан Оюннуң ырлап чораанын база көрүп, радиодан-даа дыңнап турган мен. Шынап-ла, кончуг ховар чараш үннүг кижи. Бай-Тайга кожуундан база кончуг ырлаар артистер, РСФСР-ниң, Тываның улустуң артистери Николай Өлзей-оол, Хүргүлек Коңгар суглар-биле кады концерттерге бо-ла ырлажы бээрлер».
Эң солун төөгүнү Николай Владимирович Сиорпастан дыңнадым. Ол кырган-ачазы, кырган-авазы Тывага канчап чедип келгениниң дугайында төөгүп берди: «Кырган-ачам Отто Сиорпас, өөнүң ишти база 4 оглу-биле 1914 чылда Тываже көжүп келгеннер. Кырган-ачам даг инженер эртемниг, ынчангаш орус хаанның чарлыы-биле алдын казар ажылдарже чоруткан турган. Кырган-ачам Таңды-Ууланың алдын-мөңгүнүн шинчилээн соонда, Күңгуртуг кожууннуң Эмиге көжүп келген. Аңаа, ооң мурнунда кыдаттарның алдын казып турган черинге катап алдын казар бүдүрүлгени ажылдадып эгелээн. Кырган-ачазы Отто Сиорпас чылдың-на алдын ажылының дугайында илеткелди Екатеринбургче чорудуп турган. Кажан Тывага революция келгенде, С.К. Кочетов баштаан кызыл шериглер алдын бүдүрүлгезинден алдыннарны хавырар дээрге, орус хаанның дужаалының алдыны дээш кырган-ачам Отто бербээн. Олар-биле боо-моңгулуг чаалашкан. Кызылдарның күжүнге аштырып алгаш, кырган-ачам, үш дугаар оглу Владимир база казактар-биле Моолдуң Улаастайче дезипкеш, барон Унгерниң шериинге кирип алганнар. Ооң соонда кырган-ачамның-даа, оглу Володяның-даа канчап барганын билбес бис».
Эмнелгеге чыткаш, солун төөгүнү актарның салгалдарының чугаазындан херек кырында шынын билип алдым. Актарның-даа, кызылдарның-даа талазындан Тывага Хамааты дайынның үезинде өгбелерин чидирип алганын төөгү номнарында бижип турар болгай. Төөгүнү уттуп болбас!
Сергей ОЮН.
Авторнуң тырттырган чуруу.
“Шын” №7 2025 чылдың февраль 27