Кыш биле частың, Эът чиир- ниң болгаш Улуг постунуң кызыгаарын онзагайлап демдеглээр чөөн славяннарның ёзу-чаңчылдарының байырлалы – Масленица эгелей берген. Ол неделя дургузунда уламчылаар. Байырлал чылдың-на чаңгыс тодаргай хүнде болбас, Пасханы байырлаан хүннүң аайы-биле өскерлип турар. Бо чылын февраль 16-дан 22-ге чедир болур. Масленицаның кол ылгавыр демдээ– төгерик сарыг блиннер. Чаагай чыттыг, амданныг блин соок кыштың соонда алдын-сарыг херелдерин харам чокка өргүп, чер кырын үр чылдыр хүнге дөмей.
Масленицаның төөгүзү үе-дүпче ырай берген. Бурун шагда ону март айның төнчүзүнде хүн дуртунуң дүнден узай бергенинге, дириг бойдустуң кышкы уйгузундан оттуп келгенинге тураскаадып эрттирип чораан. Славян чоннуң христиан шажынны хүлээп алганының соонда, Улуг пост мурнунуң сөөлгү неделязында демдеглээр апарган. Бурунгу ужур-чаңчылдарны хүрээ эде тургускан: блин хүн болгаш өөрүшкүнүң демдээ кылдыр артып калган, хоютку (чучело) өрттедири бачыттарындан адырлып, эрткен үези-биле байырлажырының демдээ болу берген. А байырлал боду Улуг постуга кижиниң мага-бодунуң болгаш сагыш-сеткилиниң белеткели апарган.
Христиан шажында Улуг пост дээрге Пасхага чедир чеди неделя дургузунда үргүлчүлээр эң үр болгаш кончуг шыңгыы үе болур. Ол үеде сагыш-сеткилин арыглап, иштики делегейин чаартып сүзүглээр. Чеди неделя база тус-тус аттарлыг болгаш чиир-чивес чемнерлиг. Ылаңгыя эът болгаш сүттен кылган чемнерни шеглээр. Кайы-бир чемден ойталаары дээрге-ле кижиниң иштики сагыш-сеткилин арыг тудуп, чаагай бодалдарлыг болурунга дуза болур деп христианнар санап турар.
Масленицаны байырлаарда, тейжигештерден шанактыг чуңгулаар, чудурук-биле бержип ойнаар, делгелгелер эрттирер. Аъш-чемни арбыдадыр кылып алгаш, аалдажып шайлаар. Кым эң хөй блин быжырып, кожаларын, кады ажылдап, өөренип турар эш-өөрүн, төрел-дөргүлүн шайлаткан-дыр, ол кижиниң өг-бүлези бүдүн чыл дургузунда бай-байлак, чедиишкинниг, аас-кежиктиг болур.
Масленицаның эң көрүштүг кезээ – хоютку өрттедири. Хоютку дээрге-ле кыш-тыр. Кышты үдеп, часты уткуп турары ол. А от – күчү-күштүң демдээ. Байырлал Өршээл улуг-хүнү-биле доостур. Өжегерээн эвес-даа бол, боду безин билбейн, бир-ле кижини хомудадып каап болур. Ынчангаш кижи бүрүзү чоок кижилеринден, эш-өөрүнден, коллегаларындан өршээл дилээр. Ол хүн өршээл дилээн болгаш өршээттирген кижиниң сагыш-сеткили арыгланыр.
Масленицаны байырлаарда, хөй блин быжырар. Оларны эъттен өске чүнүң-биле-даа ораап болур: сметана, ээжегей, балык, үүргене, ары чигири, хоюг чигирзиг сүт, шоколад, ногаа аймаа...
Блин-биле холбашкан улусчу ужурлар, эскериглер база-ла хөй. Бир эвес бир дугаар быжырган блин чуга болгаш хөй ойбактарлыг (угулзаларлыг) болза, час эки болур. Быжырган блиннери улуска чедишпейн, дораан төне берген болза, ол чыл арай берге эртер. Масленица үезинде хенертен доңаттай бээр болза, чылыг час, изиг чай манап турар. Масленицаның бир дугаар хүнүнде хар чаар болза, акша-көпееэ көвүдээр.
Бо чылын Масленица биле тыва чоннуң Шагаа байырлалы каттыжып турар. Культура одагларынга, ном саңнарынга болгаш найысылалдың Арат шөлүнге делгем Масленицаның оюн-тоглаазы, янзы-бүрү хемчеглери неделя дургузунда болуп кээр. Чаагай час-биле кады чырык күзелдер бүдер болзун, сагыш-сеткил арыг болзун. Буруувусту миннип, өршээп көөрүн дилээлиңер.
Идегел МОНГУШ.
Чурукту интернеттен хоолгалаан.
“Шын” №6 2026 чылдың февраль 19