Сарыг шажын сөөлгү чүс чылдарда кезек оожургап турган-даа болза, бис ада-өгбелеривистен aac дамчып келген тоолзуй берген чугааларны дыңнап өскенивис шын.
Ынчангаш амгы үеде сарыг шажынывыс катап сайзырап, күш кирип келгени-биле чажымда Тыва Арат Республиканың бирги депутады чораан Долзат Хоортайовна Сагаачыдан дыңнааным бир чугааны бижикседим. Кырган-авам бисти кезээ шагда шын сөстү чугаалап чоруурга эки, шын сөске от безин күш четпес болур деп, Богда бурган чагып чораан дээш, чугаалаан чугаазын сонуургадыйн.
Богда бурган бир-ле катап чырыткылыг төрүмелинде матпадак оглу бооп төрүттүнүп келген. Ол үш-дөрт хонук бурунгаар чаа чуургадан частып келген болгаш, ооң чымчак чалгыннары чаа өзүп эгелээн. Долгандыр ээргииштелдир өскен чадаң үнүштер-биле камгаланган шырыш терең сигеннер аразынга ада-иезиниң кызып тургаш тутканы уязынга каш акылары-биле тайбың-чаагай чурттап турган.
Мындыг байдалында безин Богда бурганның угааны шынга ынак байдалын чидирбээн. Ол ада-иезиниң эккеп бээри дириг амылыгларын чивейн, чүгле сигенниң тараазын, амданныг чимистер чиир турган. Ынчаар тоомча чок, эвээш хоолулуг чем чип турда, ооң мага-боду өспейн, чалгыннары сайзыраваан. А ол аразында өске матпадактар эккелген чемни чип тургаш, быжыг болуп, чалгыннары өзүп келген.
Ынчалдыр-ла чурттап турда, уязындан ырак эвесте коргунчуг өрт болган. Удаваанда күштүг дааш дыңналып, кара улуг ыш булуттары өрү көдүрлүп келген. Муң-муң чырыткылар оттуң чалбыыжының иштинден бүгү талаларже чаштап үнүп турган. Бо арганың чурттакчыларынга база арыгга улуг халап болган.
Хат оттуг чалбыраашты чашканнап, тарадыр октап, отту самнаарынче албадаан дег болган. От янзы-бүрү самнарны күүседип, коргунчуг дызырааштар даажын үндүрүп турган. Бо бүгүден куштар аажок дүвүрээн. Күштүг хаттың базыышкыны-биле корткан оът-сиген тарай чүгүрүшкен дег бооп турган. Калчаараан от ол оът-сигенни сүрүп четкеш, кылаңнашкан чаштанчылары-биле оларның бүгүдезин кырып турган.
Корткан өөр куштар оттан камгаланып, дээр шаар ужуп үнүп, дириг амытаннар аай-дедир кайда-даа чүгүрүшкеннер. Арга-арыг хилинчектен човууртаан дег, өрттүң шимээн-даажынга, шөгжегер ыштың иштинче дүлнү берген.
Өрт чоорту, дыңзыг хатка сүрдүрген дег, оът-сигенни база арга-арыгның шыргайларын истеп чорааш, матпадактарның уязынга келген. Чалыы матпадактар корткаш, уш-баш чок, билдинмес алгыржып чоруй, хенертен агаарже ужуп үне бергеннер. А Богда бурган — матпадак кошкак байдалын билип, чалгыннарының өспээнинден ужуп үнерин безин шеневээн.
Ынчалза-даа бодунуң тускай күжүнге, шын сөзүнге бүзүрээш, олче кедереп чылбыртып орган отче эвилең-ээлдек чугаалаан:
— Менде быжыг буттар-даа, чалгыннар-даа өспээн. Сенден корткан ада-ием ужуп чоруй барды. Мында сеңээ тааржыр аъш-чем-даа чок. Ынчангаш, сен Агни, моон дедир эггениң дээре.
Кажан Богда бурган чөптүг, шынныг сөстерни чугаалаан соонда, от хатка сүрдүрзе-даа, долгандыр өскен чадаң ыяштар, оът-сиген чанынга келзе-даа, ол сөстерден карак чивеш аразында, терең суглуг хемге келген дег, оожургаан.
Ам бо хүнге чедир Гималай дагларында өрттүң чалбыыжы ол ыдыктыг черге келгеш, хат өөскүтсе-даа, илби-шидилиг сөстер-биле шишпип каан дег, хөй баштыг чылан-от оожургай бээр дээр.
— Амгы үеде Гималай дагларында Каң-Ринпоче деп ыдыктыг чер бар, ында бандито, калачакра, Делчок деп сагыызын чурттап чоруур. Богда башкының 2500 чылдар мурнунда будда деңнели чедериниң бетинде, үш кальпа дургузунда, төрүттүнүп чораан төрүмелдерин төөгээн намдар чогаалдары «Ганджур» деп улуг ажылда кирген — деп, Тубтен Шедруб Линг хүрээзинде тибет Нгаванг Джамба башкы кыска тайылбырлады.
Ынчаар ада-өгбелеривис аажок шажын-чүдүлгелиг чораанын угаап билдим.
/ Римма БААНАЙ.
Кызыл хоорай.
“Шын” №31 2026 чылдың август 13
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn