(Тоожудан үзүндү)
Бир хонганда, дүъш соонда, кол эмчиниң өрээлинге баар силер деп уруг чедип келген. Ортумак дурт-сынныг, шилгедек шевергин дурт-сынныг, чараш арынныг, угаанныг көк карактарлыг, чазык шырайлыг орус уруг ону эдертип алгаш, кол эмчиниң өрээлинге эдертип эккелген. Өрээлдиң эжик кыдыында улуг сандайда демги-ле ийи капитан биле подполковник база ооң көрүп көрбээни майор орган. Олардан аңгыда, хамааты хептиг-даа болза, дурт-сыны дорт, бажын кыскаладыр таарып каан, чаагай одеколон чыттыг ийи эр кыдыындан ыыт чок шинзилээнсиг көрүп органнар.
Демги-ле уруг генералдың өрээлинден үнүп келгеш, чалаан.
— Кириңер. Хөйүңерни аа. Ында сандайлар чедишпес... Мен ам эккелдириптер мен. Кириңер.
Өрээлче кирип кээрлерге, майор эргелиг кол эмчи, узун куу ашак биле арган ак шырайлыг, кастыктары көгере берген чолдаксымаар генерал-майор дивандан туруп келгеннер.
Хамааты хептиг ийи кижиниң бирээзи генералга илеткей аарак, албан ёзузу-биле чугаалаан.
— Шупту хыналданы эрттирдивис, тааржыр-дыр, дөргүл-төрелиниң аразында кем-херек үүлгедип, шииттирип чораан кижилер чок, эки үлегерлиг өг-бүлеге өскен, даштыкыда дөргүл-төрелдери чок, ада-иези бөдүүн улустар...
— Эки-дир. А артканнары кайыл?
— Ам чалаптар бис... олар чокта силер-биле... баштай дугуржуп алыр айтырыг бар.
— Чугаала. Кончуг кыска кылдыр илеткептиңер.
— Документилерни өске атка кылыр болганда, эмчи карточказынга база өске ат турар болза эки...
— Эмчилер-биле дугурушкаш, ооң соонда шиитпирлептер бис. Операцияга чедир ам-даа элек-тир. Кезиишкин операция эртен-не болгай але, майор?
— Шак-ла ындыг ийин, эш генерал.
— Ынчаарга.. ол-ла-дыр. Солдат-биле болур чогуур керээ, аңаа ат салыры болгаш өске чажыт документилер- биле ажыл чоруттунган бе?
— Бо чугаа соонда кылыр бис.
— Ынчаарга хостуг силер.
— Дыңнадым! — дээш, майор эргилгеш үнүптерге, ийигизи ооң соондан чорупкан.
Дарон база эргилгеш үнүп чыдырда, генерал ону доктаадыпкан.
— А сен кай баарың ол, сержант? Бээр олур. Мен сээң-биле ачаң дег ажык чугаа кылыксап тур мен. «Офицерлер» деп кинону көрген сен бе?
— Ийе.
— Ынчаарга эки-дир. Төрээн чурт камгалаар мергежил бар дээрзин билир-дир сен. Сен бо амгы байдалда биске эң-не үнелиг кижи-дир сен. Ам артында партия кежигүнү. Бис сен ышкаш кижилерге идегээр бис. Бо бүгү бистиң чугаавыс шериг, күрүне чажыдынга хамааржыр апаар.
Дарон эскерип орарга, кол эмчи сигаретазын, одун оожум алгаш, эскертинмейн үне берген.
— Бистиң улуг чуртувустуң мурнуу талазында улуг айыыл диргелип келген, берге үелер чоокшулап орар. Ынчангаш сээң биле мээң мында кады олурарывыс салым-чолдуң айтырыы-дыр. Бис бо бүгүнү шагда-ла баш бурунгаар эскерип, билип турар бис. ССРЭ-ниң мурнуу чүгүнде Афганистан деп эрте-бурунгу күрүне бар. Ол чурттуң удуртулгазы шериг дузазын чедирериниң талазы-биле бистиң күрүневистиң баштыңчыларынга шагда-ла дилег киирип келген. Бис ынаар тускай белеткелдиг хөй специалистер киирер деп бодап турар бис. Селеме тудуп алгаш, чайып халыыр үе эвес-тир. Бо үениң политиктиг байдалы нарын. Американнар ортумак ыракшылдыг ракеталарын афган черниң бедик дагларынга салып, ол чурттуң удуртулгазынга бодунуң кижизи Аминни деткип, күштелдирип алыр болза, ССРЭ-ге дыка нарын болур. Сибирь, Ортаа Азия, Урал, Москва адыш ойунда дег апаар. Сен шериг кижи-дир сен, бо бүгүнү билир ужурлуг сен. Бистиң сени шилип алган ужурувус анаа эвес. Бирээде, сээң радио-техника талазы-биле шериг мергежилиң бар, ийиде, партия кежигүнү, эки командир кижизидикчи, үште, эң кол чүве, кинооператор мергежилдиг сен. Ол биске эң кол көзер-дир. Сени өске чүүлдерге мергежилдиг специалистер өөредип каар. А ам эң кол чүүл, бистиң эртем-шинчилел талазы-биле специалистеривис, эртемденнеривис тускай микровидеокарак чогаадып каан. Ону кижиниң карааның огунга киир салгаш, быжыглааш, программалап каар. Ону тускай төптен контрольдап, ажылдадып, өжүрүп база болур. Автономнуг тускай режимге база ажылдаар. Ону карактың ээзи база башкарып болур. Чүгле берге байдалда! Ол режимни сеңээ специалистер тайылбырлап бээр. Тайбың үеде ооң программазын ап кааптарга, анаа карак дег апаар. Ол сээң кадыыңга хоралыг болбас. Бис ооң-биле ийи койгун адып алыр бис. Билдингир-дир бе?
— Ийе, билдингир-дир. Мээң көрүп турар шупту чүүлдеримни аңгы төпте телевизорда дег көрүп турар ышкажыл? Кандыг-даа үзүктел чок боор бе?
— Барык-ла ындыг... херектиг чүүлдерни. Тускай программа турар, ооң хөй кезиин команда ёзугаар бодуң өйлеп кылыр сен. Чамдык чүүлдерге сээң инструкторуң өөредип, тайылбырлап бээр. Сен, кинооператор кижи, бодуң дораан шиңгээдип аптар сен. Бо дугайында кым-даа билбес ужурлуг. Чүгле каш санныг кижи билир. Күрүне чажыдын таратпазының дугайында тускай хол үжүү салып, хүлээлге алыр силер. Шалыңың болгаш эрге-дужаалың аайы-биле немелде шалыңны база тургузуп каар бис. Сен ол дээш сагыш човава.
Генерал тургаш, эжикке барып, подполковникти, ийи капитанны чалапкан.
— Шалың, хеп, эрге-дужаалды, бажың айтырыгларын, шупту-шупту чүүлдү ам дораан аайлап, юридиктиг турушче киириңер. Айтырыг бар бе? Айтырыг чок бе?
— Чок.
— Чедиишкиннерни күзедим. Аалыңарже чагаа бижиирде, өөренип тур мен деп бижиир силер. Ам дыштанып, белеткенир болзуңарза эки. Дүвүреп, сагыш човаан херээңер чок. Шупту чүвени эки шиңгээдип алыр болзуңарза, он хонук шөлээ бээр бис. Чангаш кээр сен — дээш, генерал туруп кээрге, Дарон: — Чоруп болур бе, эш генерал — деп, ёзулаарга, демгизи: — Че, бар, оглум — диген.
Даартазында кезиишкин бетинде генерал база катап Дароннуң өрээлинге келгеш, албан-херекке эвес, ал-ботка хамааржыр айтырыглар салгаш, байырлашкаш, чоруй барган.
Удатпаанда Дарон каш санныг документилерге ат салгаш, өрээлге манап, моон ыңай ооң салым-чолу канчаар өскерли бээр ирги деп бодап олурда, ону сөөртүр-орунга чыттыргаш, алгаш барганнар. «Кестирбес арга чок, согур артып болур-дур мен. Артында-ла оң талакы карак. Ол шампанны чүге-ле ажыда бергеним ол? Дыка-ла багай болду» деп Дарон боданган.
Операция, шынап-ла, үр болбаан. Улуг дизе-ле, дөртен-дөртен беш минута хире эрткен. Шимээнин дыңнаарга, дөрт-беш хире эмчи операцияда киржип турар хевирлиг.
Бир эр кижи:
— Ажырбас... Шупту чүве эки болду. Ам чүгле сегиирин манаар. Беш-алды хонарга-ла, чүгээр апаар — дээш: — Че, кандыг-дыр сен, сержант? — деп айтырган.
— Анаа-дыр мен. Кезиишкин доосту бергени ол бе?
— Барык-ла доозуп тур бис. Кудаңга чедир экирий бээр, сагыш човава. Аас-кежиктиг эр-дир сен. Ол-ла-дыр. Ам чүгле экириирин манаар. Эмнээр бис. Оон аңгы чадаже шилчиир бис — деп, эмчи харыылаан.
Кезиишкин доостурга, Даронну тускай өрээлге эккелгеш, ийи кижиге кадартып каан. Оларның бирээзи демги ийи капитанның бирээзи, өскези эмчи сестразы хевирлиг, дүүнгү-ле аныяк кыс.
Эртен, кежээ каракче эмнер дамдыладып каар. Чамдыкта каракче элезин уруп каан дег өе-даа бээр. Каш хонук дургузунда Дароннуң караан даараан удазыннарны чоорту ап каапкан. Ам ооң көөрү чүгээртеп, улуг үжүктерни безин танып турар апарган. Карактың экижиирин хынаар эмчилер колдуунда хамааты хептиг, хөй чүве чугаалавас бооп турары элдептиг.
Дароннуң караан тускай аппараттарга хүннүң чыгыы хынаар. Тускай приборлар-биле шенелделер эрттирип, бичии микрофоннарлыг телефоннар дамчыштыр бир-ле черде кижилер-биле чугаалажып хынап турар хире. Бо бүгү шенелделер ийи ай ажыг уламчылаан. Карактың көөрү экижээн. Ону тускай янзы-бүрү черлерге аппарып, карактың көөрүн шенегилээннер. Дароннуң көрүп турар чүүлдерин бир-ле төпте кижилер кинода дег көрүп, ону анализтеп, тускай программаже киирип турганзыг-даа...
Эмнээшкин доозулган. Даронну эмчиден үндүр бижипкен соонда ону база-ла мындаагы-ла ийи капитан чиик машинага олуртуп алгаш чорупканнар.
— Шериг кезээнде алыр чүүлдериң бар бе?
— Үүрмек чүүлдер, хевим бар. Альбом, номнар бар чүве. Дембельдеп чанарда белеткеп алган хевим.
— Ам баргаш, бо бүгүнү бөлүп алгаш, өске черже баар бис. Сеңээ бир ай чартык шөлээ берип турар. Ол шөлээни ССРЭ-ниң Камгалал яамызының тускай санаторий-курортунга эрттирер силер. Ооң-биле чергелештир тускай техниктиг белеткел курузун өөренип эрттирер бис. Бо хүннерден эгелээш сени тускай хепкерер, чемгерер. Шалыңың база ап эгелей бээр сен. Совет Эвилелиниң кайы булуңунга күзээр-дир сен, ийи өрээл бажың садып бээр. Офицер эргең лейтенант. Ээлчеглиг эргени, бо техниктиг тускай өөредилгени эртип кааптарыңга, база тыпсыр. Улуг лейтенант эргелиг боор сен.
Оон ыңай сактып алыр чүвең, бо хүннерде шериг биледиңни, өске-даа документилериңни биске тускай хол үжүү ёзугаар хүлээдип дужаар сен. Бодуңнуң ат-сывыңны кезек үеде уттуптар болган-дыр сен. Ону Төрээн чурттуң дужаалы-дыр деп билип алыр сен. Сээң документилериң орнунга өске документилерни белеткеп каан. Ону, даалга күүседип чорууруңда, холуңга тутсуп бээр бис. Сээң адыңны бистиң аравыска бөгүнден эгелээш Хамит деп адаар бис. Дарон деп атты уттуптуңар. Чаа адыңга чаңчыгар, албан чаңчыгар ужурлуг сен. Төрээн чериң, сууруң деп саннаттынар черлер дугайында долузу-биле тускай шээжилеп алыр чүүлдерни парлап каан, ону эки сактып алырыңга, өрттедип узуткап кааптар. Эки шээжилеп алыр сен. Он хонук шөлээни курорт чоруур мурнунда алыр болзуңза эки, документилерни шыгжагже дужааваанда. Ону капитан Расулов генерал-биле бөгүн дугуржуптар. Силер иелээн шөлээже чоруур силер. А мен маңаа өске белеткел ажылын кылыр мен. Бис үжелээн тускай даалгалыг бир дайынчы бөлүк боор бис. Удавас тускай өөредилге соонда онза даалга күүседир аңгы тускай мусульман батальоннуң составынга бактаап, ооң дайынчылары боор бис. Чогум херек кырында ол батальоннуң биске улуг хамаарылгазы чок. Чүгле даңзызынга турар бис. Арткан чүүлдерни тускай программа ёзугаар өөредилге үезинде шиңгээдип алыр бис — деп, капитаннарның бирээзи тайылбырлааш, айтырган. — Билдингир-дир бе?
— Шак-ла ындыг, эш капитан.
— Тергиин-дир. Шупту чүве чажыт боор, ынчангаш шөлээлеп чанарыңда, шеригден халажып келген кижи бооп, солдат хептиг чеде бээр сен. Кады шериг эрттирип турган эжим-дир деп мени улуска таныштырар сен. Өскүс кижи-дир, баар чери чок дээн хевирлиг тоолчургу чугаадан чогаадып алыр бис. Кады институт азы аспирантура кирип өөрениривис ол дээр бис. Оон ыңай артык чугааның херээ чок. Кайы хоорайже өөренир деп турарывысты база дугуржуп алыр бис.
— Тус черниң шериг комиссариадынга чедер болур чогуур документилерни чажыт килдиске мен аайлап каар мен. Хөй арага ижип бол- бас — деп, капитаннарның өскези чугаалаан.
— Шампан деп арагадан бир километр ыракка турза эки. Канчап билир ам бир каракка дээпсе... — деп, Дарон баштактанган.
— Сени хөй арага ижер кижи дивейн тур мен, инструкция ындыг. Мен билип тур мен, эш-өөр, дөргүл-төрелиң кээр, ынчалза-даа оон шеглээни дээре...
Капитанның чугаазын Дарон кулак уштап дыңнап, ал-ла сагыжы аалында барган. Чүгле дүрген-не чанза деп ол бодап орган. Ава-ачазын көрүксеп, эш-өөрү, дөргүл-төрелин сагынганы илдең.
Чылгычы ОНДАР, Россияның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү.
Чуруктарны хууда архивтен алган.
“Шын” №28 2026 чылдың июль 23
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn