Лейтенант Шардабаевти онза даалга күүседир мусульман батальоннуң диверсия кылыр үшкү ротазының взвод командиринге, а ооң оралакчызынга лейтенант Гильмутдиновту томуйлаан. Лейтенант Гильмутдинов Львов хоорайга шеригниң дээди училищезин кызыл диплом-биле дооскан, Татарстандан келген чээрби үш харлыг хып дээн аныяк эр. Эрези-даа кончуг, чугаакыр, баштак, спортчу. Шой-биле ойнап, ону көдүре бергенде көөрге, ооң кылып турар мергежилдериниң чаражын чүү дээр. Ол анаа шой эвес, бөмбүк сагындырар.
Гильмутдинов эгезинде Шардабаевти шала-ла херекке алыксавас хөөннүг. Шериг училищези дооспаан офицер эвес боорга, ынчанган чадавас. Ындыг-даа болза ооң шеригге алган арга-дуржулгазы, биче командирлер школазын доосканы аңаа ажыктыг болган. Шардабаев бергеге торулбас, орустаары база эки болгаш, командирниң хүлээлгезин билдилиг күүседип шыдаар дээрзин эскерип билип кааш, сеткилинден өөрүп турган. Ынчанмайн канчаар, дайынчы байдал үезинде взводтуң дүрген хөделири бо ийи кижиден хамааржыр болгай. Ам кол айтырыг — салбыр командирлери-биле эки ажылдаары. Взвод та чеже катап тактиктиг аргаларны изиг хүннерде катаптаан чүве, та чеже катап 47-50 градус изиг үеде 10-15 хире километрни халып эрткен чүве. Кара боолап тура хүнзээр, кежээлерде солдаттарның кулактары шуут дыңнавастап калган суг болгулаар. Шупту хевирниң бооларын, даштыкы күрүнелерниң боо-чепсээн батальоннуң солдаттары кончуг эки шиңгээдип алыр ужурлуг. Үш ай ажыг болганда мурнуу чүктүң агаарынга дадыгып, кара-хүрең шоколад дег апарганнар.
Бир дүне өске роталар-биле самолёттарга олурупкаш, мурнуу чөөн чүкче углапканнар. Кабулга эртен даң бажында ужуп келгеш, аэропортка хонупкан соонда, шупту шериглерни шериг машиналарга олурткаш, имир каксы хоорай кыдыы бичежек бедигээшке төпкен. Ында шериг майгыннарны баш бурунгаар тип, белеткеп каан болган.
— Борта чурттаар, ижигер силер. Офицерлер аңгы майгынга, он минут болгаш чыглыр бис — деп, дежурный офицер чыскаал мурнунга дыңнадыг кылгаш: — Тара- ңар! — деп команда бергеш, чанында таңныылдарлыг майгынче базыпкан.
Ийи капитан биле Дарон хеп-херексел, оок-боозун, четчелээш, дескиндир байдалды оваарымчалыг көрүп эгелээннер.
— Дуу ол-дур — деп, капитан Расулов Даронга сымыранган. — Бис ам харылзаада бис... Объектилерни мен айтыр мен, а сен өөренгенивис ёзугаар таптыг кичээнгейлиг көөр сен... Харылзаадан үне бердивис дээримге, хостуг болуп болур силер. Ынчангаш бо шактан эгелээш тускай режим ёзугаар чурттаар бис.
Роталар аайы-биле хуваалда ёзугаар шериглерни майгыннар чанынга чыскаагаш, дайынчы чуртталганың байдалы-биле таныштырган. Хоорайже чөпшээрел чокка кирип болбас, батальоннуң девискээрин кончуг шыңгыы таңныылдаар, тускай дайынчы доскуулдарны тургузар, караул албанын күштелдирер, тус черниң чурттакчылары-биле харылзаа тутпас дээш оон-даа өске инструкцияларны чүгле солдаттарга эвес, офицерлерге безин каш дагын катаптаан. Паараңны долгандыр шыңгыы таңныылдап турарын, ону долгандыр миналар салып каанын, тускай кокпалап аргыжарын шыңгыы сагындырган. Шак ындыг байдалга батальон ийи неделя хире чурттап келген.
Паараңның чөөн талазында улуг чоога иштинде боодалга шөлүнге рота, взвод аайы-биле кара боолап тура хүнзээр. Ооң чылдагаанын база баш бурунгаар бодап каан. Дескиндир турар афган шериглер ол чоогада совет шериглер үргүлчү боолап өөренип турар деп бодал оларның бажындан ыравазын дээн кажар арга-дыр.
Батальоннуң сорулгазы — Афганның баштыңы Аминниң ордузунче чаза булгап кирери. Ордуже өске шериглер киирбес, национал гвардия болгаш афган царандой шериглер, доктаамал шериг кезектери долгандыр камгалап турар. Ордуну долгандыр — шериг техника, ханы оңгарлар, миналыг шөл, танкылар...
Ындыг ордуну эжелеп алыры амыр эвес.
Дарон ийи капитан-биле Кабулда янзы-бүрү шериг туруштарны көрүп, ону дескиндир турар шериг паараңнарын эргип, афган армияның чепсектиг күштериниң турлагларынга янзы-бүрү чылдагааннар-биле барып, ооң шериглери-биле, командирлери-биле таныжып, хөй-хөй хайгааралдарны кылып, оларның чепсегленгенин, дайынчы камгалалдарны канчаар тургусканын сактып ап, ону катап-катап сайгарып турганнар.
Аминниң ордузунче кандыг-бир арга-биле кирип, ону хайгыылдап көөрүн каш катап оралдашканнар. Кончуг эптиг чылдагаан-биле ойталап кааптар, орду иштинче шоолуг киириксевес болган.
Ордуну долгандыр камгалалды олар тодарадып апкан. Ындыг-даа болза чеже кижи ону долгандыр камгалап турарыл? Чер ишти-биле ордуже кирер чажыт оруктар, харылзаа шугуму кайын эрткенил? Агаар-биле харылзааны канчаар хандырып турарыл? Электри энергиязының системазы, изиг-соок суг дамчыдылгазы канчаар эрткенил? Бо бүгүнү тодарадыры ындыг-ла амыр эвес болган. Та кайыын тып алган чүве, «Л» бөлүктүң офицерлери эрги төлевилелди эккелгеннер. Ордунуң ниити схемазы ында бар болганда, ордуну тудуп тургаш, хөй-хөй өскерилгелер киирген дээрзин тодарадып алганнар.
Бир эвес ордуже халдаашкын эгелей бээр болза, халдаан шериглерге дорт удурланыышкынны кандыг чепсектиг күш-биле боттандырарыл? Чеже кижи эге чадазында удурланырыл, а ооң соонда оларга чеже кижи немежип кээрил? Кандыг чепсек тулчуушкун үезинде көстүп кээрил? Халдаан шериглерни базар сорулга-биле национал гвардейжилерниң талазынга кымнар көстүп кээрил? Хоорайдан немелде кандыг күш катчып келирил? Ону кайы таладан манаарыл? Чүнүң-биле оларны удур уткуурул? Айтырыглар-ла хөй.
Халдаар талада — мусульман батальоннуң беш чүс ажыг шериглери, Москвадан келген үжен-дөртен хире дайынчылыг «А» бөлүк, элчин чериниң бажыңында он ажыг улуг эргелиг офицерлер, ужар чүүлге удур «Шилка» деп зениттиг артиллерияның ийи үгер-боозу, немелде күш кылдыр чоруткан шериг агаар десантызының ийи рота шериглери. Ол-ла!
А Дарон сугнуң мурнунда чер иштинде бетоннап каан оңгуларда улуг октуг ДШК деп пулемёттар, танк ротазы, дескиндир хөй-хөй ханы оңгуларда дайынчы камгалалды гранатометтар, миномет батареязы ийи батальон хире чадаг шериглер, ордунуң иштинде болгаш ооң чанында үгер-боода шериглер, Аминниң бодунуң амы-тынын камгалаан шериглер, ооң чанында күрүнениң айыыл чок албанының эвээш эвес санныг төлээлери, сургакчылары база бар. Оларга халдаашкын дугайында сөөлгү шакка чедир чүнү-даа чугаалавас деп дугурушкан. Оон эртежик оларга ону чугаалаар болза, хамык план буступ болур. Күрүне деңнелинде болуп турар чажыт операцияны буурадып алыр болза, мында элчин черинде ижээнней берген чажыт генералдарның погоннары-даа, баштары-даа «чаштап» болур. Хамаан эвес, каш кижи өлүп-даа каарга, ону кым сайгарып турар боор, шупту чидиригни дайынче үндүр бижиплеткей дээн хөөн турган.
Аминниң ордузунче халдааш эжелеп алыр хүн келген. Элчин черинге ол хүн чажыт хуралдар ийи катап болган. Сөөлгү кыска хурал дүъш соонда 16.00 шакта эрткен. Аңаа шыңгыы шиитпирни чажыды-биле хүлээп алгаш, мооң мурнунда кежээ 8 шакта планнаан халдаашкынны 7 шакче чылдырган. Бир шак эрте эгелээринге мусульман батальон белен эвес турган. Ындыг-даа болза дайынчы байдалдың негелдези ёзугаар шупту чүүлдү далаш эгелепкеннер. Оолдар кежээки чем безин чип четтикпейн барганнар.
Мооң мурнунда тургускан план ёзугаар харылзаа черин, телевидениени, энергорайонну, полиция эргелелин, ужар чүүлдүң курсантыларының өөредилге төвүн, эмнелге черлерин, иштики херектер яамызының бажыңын, танк полугун эң баштай-ла эжелеп, оларны кынчыктырбайн баар ужурлуг.
Ордуну эжелеп апкан соонда, телевидение, радиога тускай дамчыдылга кылыр кижилерни база баш бурунгаар белеткеп каан. Европадан чажыды-биле эккелген Бабрак Кармальды олар Аминниң орнунга томуйлаткан чаа афган баштыңчы кылдыр чарлап үндүрүп кээр ужурлуг. Ол бүгү чүве мусульман батальон болгаш «А» деп тускай бөлүктүң кончуг дүрген эрес-дидим хөделиишкининден хамааржыр ужурлуг.
Үе-даа келген. Баш бурунгаар планнап кааны ёзугаар тулчуушкун эгелей берген. Дайынчы машиналар шимчеп үнүпкен дораан-на, пулёмет, үгер-боо-биле ордуже боолавышаан, сыр кара маң-биле бурунгаарлап чорупканнар.
Кежээки дээрни чырыыр октар чара шаап, ырак эвесте «Шилка» деп куяктыг зениттиг дүрген адар боо ордуже адып эгелээн, ооң октары ордунуң даш ханаларынга деггеш, кайтыгып, халдаан шериглерге моондак апарып, харын-даа оларның амы-тынынга айыылдыг бооп турган.
Шардабаевтиң бөлүү орду чанында оңгуларда танкыларны шаап халдап кирген мусульман батальонче от ажыдып шыдавас кылдыр узуткап четтигипкен.
Дарон биле ийи капитан дайынчы машиналарның бирээзинге олурупкаш, бурунгаар дап бергеннер. «Сээң кол сорулгаң, бо бүгүнү көрүп, документиге, төөгүге, архивке хамык чүүлдүң херечизи боор кылдыр тырттырып алырың. Уг-баш чок маңнап, октар уунче халыва. Чүгле ордуга-ла чедип алза, чүү-даа херек чок” – деп, ийиги капитан алгырган. Ордуга чедир каш-ла метр артканда, дайынчы машина үзеш дээш, тура дүшкен. Тынары бергедеп, кара ыш карактарны дуй алып келген. Өрттенген машинаның соонче маңнажы берген Дарон биле ийи капитан черге чыдыпканнар. Куяк демирге дегген октар барабан соктаан дег дыдырадыр дагжап, сыыладыр ужугуп, ында-мында кайтыкканнар. Дарон ордуже көөрге, соңгаларындан аткан октар кызаңайнып, ында-мында дидиредир дүжүп турган. Орду уунче ужуккан муң-муң чырыыр октар чүк-чүктен шуужуп, ханага деггеш, дедир кайтыгып турганын ол эскерип каан. Баштайгы уё-човуур, каргаашкыннар, алгы-кышкылар дыңналып эгелээн.
— «Шилкадан» адары соксазын, ооң октары бисти төдер деп барды! — деп, куяк машина иштинден карганган үн дыңналган.
Капитан бодунуң мага-боду-биле Даронну октардан камгалап чорууру аңаа таарымча чок болган. Дайын шөлүн тодазы-биле көөрүнге моондак бооп чораан капитанны Дарон чайладыр идип, кыдыынче маңнай бээрге-ле, ол ооң мурнунда-ла баар. Ордунуң чадазының чанынга кээрге, октар маны даштарга деггеш, хириңейдир кыйбап, сыыладыр эдип, кижи маңнап эртер арга чок турза-даа, каш тепкеш эрте халаанын билбейн барганнар.
Дарон сөөлгү тепкиишти халып эртери билек, ырак эвесте тунук частыышкын дыңналган соонда, ооң буттары бастынмастап, тыныжы баксырай берген. Ордунуң эжии чөлбүгүр-даа апарган ышкаш. Дарон дискек кырынга олурупкаш, чоорту чыдыпкан, ол бир аңдарылгаш, хая көрнүп кээрге, соонда үжен хире шериглер шөйлүп калгылаан чыткан, ийи-үш машина өрттенип турган. Ооң ишти изиңнээрге, тудуп көөрге, ол хан болган.
— Дүрген ордуже киир сөөрт, хана чанынче — деп, капитаннарның бирээзи өскезинче алгырган.
— Кырывыстан адып тур! Оң талаже союп чоруй бар... — дээш, Хаджи Ахмед автомады-биле өрү боолап тура, олура барып дүшкеш, шимээн чок барган.
Капитаннарның бирээзи эжиниң чиктезинден алгаш, хана чоогунче сөөртүп аппарган.
— Дээпти бе? Тын дидир мен, тын! Санитар! Капитанны эптиг черже аппар — деп, та кымга чүве, ол алгырган.
Дарон тура халааш, орду иштинче кире маңнап кээрге, ыш-бус, караңгы, алгы-кышкы, ында-мында уё-човуур дыргын болган. Ханага дегген октар дедир чаштап, ойнап, шалаже кыңгырткайндыр төктүп турганнар.
— Атпаңар, орустар-дыр бис! — деп карганмышаан, үстүнден бир кижи алгырган.
Дарон бо бүгүнү көрүп, бижидип алыр дээш, улаштыр шимчепкен.
— Атпаңар! — деп, демги-ле үн карганган.
Балыглаттырган кижилерниң уё-човууру ында-мында дыңналган. Үстүкү каъттарда боолаашкыннар ам-даа уламчылавышаан.
Дароннуң хөңнү булганып, караа шокараңайнып, тыныжы бачыдап келген.
— Сугдан бер... Өлдүм...
— Адыр, өлбе! Ма, суг. Кайнаар дээпти?
Аткылажыышкын намдап эгелээн. Ордунуң мурнуу-чөөн чүгүнде кезек када автоматтар даажы үзүктел чок дазыраан соонда, база соксай берген.
Ордунуң камгалакчылары туттурган гвардейжилерни азыгга тырый бөлүп алгаш, оон ыңай кандыг команда боорун манаан шериглер олардан карак салбаан. Туттурганнарны чаңгыстап кыйгыргаш-ла, ат-сывын саазынга бижээш, үжеп көргеш, өскээр аппарып турган.
Удаваанда ылгавыр демдектери чок афган шериг хеп кеткен орус эр келген соонда, каргыш-иргиш, алгы-кышкы эгелээн.
— Ол токпактар-биле ылчыраңайнып тургаш чоор силер, коңгушкуннар! Кырынче албаннап кааптыңар! Шуптузун сидикке былгаңар! Херечилер турбас ужурлуг. Бисче, орду уунче, танк колонназы кел чыдар деп медээ келди. Доп-дораан туттурган кижилерни узуткаңар! — деп, ол орус алгырып турган.
Ордуну камгалап тургаш, туттурган гвардейжилер аразында орус дыл билир кижилер бар болган.
— Бис силерниң дайынчыларыңар ышкажыл бис, совет командылал чери гвардейжилер-биле кады ордуну камгалаар кылдыр бисти чорутту чоп. Чүү дээш бисти сидикке былгаар деп бардыңар?! Бис эки тура-биле дүжүп бердивис — деп, оларның бирээзи чугаалаан.
— Ыыттава, сойлук! Бээр үн дидир мен. Шак ындыг кижилер чежел? Боттары кайыл?
— Бир рота хире шериглер чүве, оон аңгыда офицерлер база бар. Олар кайдазын билбес мен — деп, демги-ле кижи харыылаан.
— Бээр үн дидир мен. Артканнарын узуткаар — дээш, азыгда туттурган шериглерни боду-ла автомат-биле боолай берген.
Капитан Даронну тургускаш: ’’Шуптузун көрүп ал” — деп сымыранган.
— Үстүкү каътта дээвиир кырында база гвардейжилер бар хире-дир. Ынаар мээң соом-биле! — дээш, хамааты хептиг, чагырга чок орус эр маңнапкан.
Уё-човуур, алгы-кышкы чоорту чавырлып эгелээн.
Кыска-даа бол, кадыг-дошкун халдаашкын үезинде өлүрткен болгаш балыглаткан шериглерни, кайы-даа таланың деп ылгавайн, чаңгыс черге бөлүп, салгылап каан.
Дарон комбинезонун чара тырткаш, куяк чеңи-чогун ушта соккаш, хан төктүп турган балыгны көөрге — бичии үт. Оон ам хан төгүлбестей берген болган. Капитан Даронну кончуг дүрген сыкырткаш, балыг шарыыр тускай пакетти үтке чыпшыр туткаш, шарыг-биле долгай шаапкан.
— Чоор сен, хан төгүлбейн тур. Дүрген кырынче үнээли! Шупту байдалды көөр ужурлуг мен... Дүрген! — дээш, Дарон тура халааш, чадаже углапкан.
— Адыр, бо куяк хөректээшти кет... Автомадың ал!
— Мээң октарым чок, даштыгаа-ла төне берди — дээш, хөрек карманында ийи хол гранаталарын маң кадында хынап, хол боозун ушта соп алгаш, чаданы өрү бут баштап маңнап ора, Дарон боданган: «Өлүм мени кинчилеп алды ышкаш. Чуртталгамның сөөлгү тыныжы кандыг болур ирги? Амдыызында өлбээнимде, хамык чүвени дүрген көрүп, тырттырып алыр... документ төөгүге артып калыр... Канчаар өлүп каарымны бо видеокарак база тырттырып-ла алыр ыйнаан, чүгле каракты шийип болбас. Беш дугаар каът бо-дур. Алды... ам-даа элек бе? Оон ыңай дээвиир бар бе?...».
— Балыг, оон ханның төктүп турда, бээр үнген херээң чүл?! Куду бат! Капитан, балыгланган офицерни бир дугаар каътче бадыргаш, эвакуация чорудар. Санитарларга дужаавыт! — деп, улуг эрге-дужаалдыг офицер уткуй келгеш, айтыышкын берген.
— Хоржок! Ынчап болбас! Биске ам-даа бичии үе херек... Бистиң тускай даалгавыс бар — деп, капитан удурланган.
— Мында кол кижи мен-дир мен. Ол-ла! Шупту чүве доозулган дидир мен. Олар дүжүп бериптилер. Моон ыраңар. Ордуну чазылдырып болур, ынчангаш дүрген үнгүлеңер! Серега! Подвалче баткан оолдарга дамчыт, шупту чүүлдү хыназыннар — деп, демги-ле офицер командылаан.
— Чырык чок, чүү-даа көзүлбейн тур!
— Электростанцияны эжелеп алган улуг лейтенант Шардабаевтиң бөлүүнге чырыкты катап кыпсыңар деп командадан бериңер!
— Дыңнадым!
Чырык хып кээрге, Дарон орду иштинде байдалды эргий көрүп, тырттырар ужурлуг чүүлдерни тырттырып четтигипкен.
Аминниң бодунуң мөчүзүн, ооң өг-бүлезиниң ажы-төлүнүң өлүг мага-боттарын аңгы машинага чүдүргеш, дораан алгаш барган. Өг-бүлезиниң дириг арткан кежигүннерин база-ла бүгү далаш аппарганнар.
Чылгычы ОНДАР, Россияның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү.
Чурукту хууда архивтен алган.
“Шын” №29 2026 чылдың июль 30
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn