«Шын» 12+

МУСУЛЬМАН БАТАЛЬОН

18 июля 2026
9

(Тоожудан үзүндү)

1979 чылдың май айның төнчүзү. Шериг хүлээлгезин бир чыл хуусаа иштинде эрттирип каапкан дээди эртемниг оолдарны Ыраккы Чөөн чүктүң Приморьениң Уссурийск хоорайга чыып эккелген. ССРЭ-ниң чепсектиг күштериниң хүрээлеңинче бир чыл чартык хуусаада шериг албанын эрттирери-биле келдирткен шериглерни камгалал министриниң чаа үнген дужаалы езугаар үш-дөрт ай дургузунда офицерлер чыыжынга өөренир кылдыр бөлүп эккелгени бо. Олар офицерлер курузунуң чыыжын эрткен соонда, курлавырже халажып тура, шериг билединге лейтенант шериг эргелиг офицерлер бооп халажып чанарлар.

Ыраккы Чөөн чүк шериг округунуң янзы-бүрү кезектеринден чыып эккелген оолдарны Уссурийск хоорайда автомобиль болгаш куяктыг танкының дээди шериг училищезиниң баазазынга каш хүннерде тургузуп каан. Чыылган шериглерниң шуптузу чурттуң хамааты дээди өөредилге черлериниң доозукчулары, чээрби үш — чээрби дөрт харлыг эрлер. Оларның иштинде кымнарны чок дээр: шеригниң радиотехниктиг кезектериниң, далайның чадаг шериглериниң, шериг агаар флодунуң, шериг тудуунуң специалистери, чадаг шериг сержантылары, артиллерия болгаш ракета кезээнден келгеннер, танкистер, кызыгааржылар, эмчилер, поварлар дээш оон-даа өске. Аажы-чаң талазы-биле шупту янзы-бүрү. Хамааты мергежилин ап көөрге, база тос башка эртемниг: башкылар, артистер, чурукчулар, ветеринарлар, архитекторлар, эът-сүт болбаазырадыр технологтар, спортчулар дээш улус-ла хөй.

А чурттуң шериг кафедралыг дээди өөредилге черлериниң доозукчуларын шеригже келдиргеш, лейтенант эрге тывыскаш, ийи чыл дургузунда офицер эрге-дужаалдарга быжыглап турган. Ындыглар чепсектиг күштерниң хүрээлеңинге кадр составынга улаштыр шуут артып-даа каап турган.

Чыглып келген оолдарны шериг мергежилдериниң аайы-биле каш хонук иштинде тускай белеткел эрттирери-биле хуваап эгелээн. СЭКП кежигүнү азы кежигүнге кандидат болгаш эки дээн комсомолчу шериглерни командирлерниң политика талазы-биле оралакчылары кылдыр белеткээр бөлүктерже, биче командирлер, сержантылар школазы дооскан оолдарны взводтар командирлери белеткээр тускай төптерже шилчиткилээн. Чамдыктарын тускай негелде, хыналда езугаар өске өөредилге төптеринден келген офицерлер шилип алгаш чоргулай бээр. Кезек оолдарны тускай шериг албаннарының ажылдакчылары бүдүү дуурайлап алгаш барган чадавас.

Час... Май айның үезинде хып дээн аныяк назынныг оолдар албан-хүлээлгезин амыр-менди доозуп турарынга амырап, чүгле бо арткан-калган каш-ла айлар эртерге-ле, хап чаныптарын манап турганнар. Өөредилге доостурга, кижи бүрүзүнге лейтенант эрге бээр. Оларга офицер хеп бербес, чүгле шериг билединге «ынча» дугаарлыг шериг кезээнге «ындыг бир» мергежил өөренип алган, ооң түңнелинде ССРЭ-ниң камгалал министриниң ынча дугаарлыг дужаалы езугаар лейтенант деп эргени тывыскан деп шериг билетке демдеглээш, характеристика бижээш, тускай учетка алыр. Ол-ла. Оон чанар.

Шериг кижиниң салым-чолу база элдептиг болгулаар. Ол 1979 чылдың чазынында кыдаттар Амур хемде Даман ортулукче, 1969 чылдың февраль айда ышкаш, халдаза хөңнү деп даап бодаашкыннар тайлы берген. Кыдаттар бо удаада бодунуң килеңин Въетнамче чайыпкан. Ол чаяан болган чадавас.

Байкал ындындан Владивостокка чедир кызыгаар кыдыында шериглерни ол үеде дөмей-ле дайынчы байдалче шилчидипкен турган. Въетнам Совет Эвилелиниң стратегтиг өңнүү турган болганда, кандыг-даа чугаа чокка ону деткиир апаар. Май айда бо байдал мүн-не чавырлып эгелээн, дайын-чаага дадыккан, арга-дуржулгазы бедик маадыр въетнамнар кайын тоор, кыдаттарны кезеткен дээрзи илдең.

Ол бүгүнү халажыр үези келген оолдар чай кадында- ла бөлдүнчү бергеш, бо-ла сайгарып чугаалажып, маргыжар турганнар. Оларның ол политиктиг солун чугаазынга-даа Дароннуң киржир хөңнү чок, таакпылаан кижи өттүнүп, кыдыынга олурган. Херек кырында ооң таакпыга улуг хандыкшылы-даа чок, анаа-ла ужур эдертип бургурадыр.

Бинт-биле дуй хырбалап каан караан суйбап, бодангылаан: «Хей-ле ол шампан шилин ажыдар мен деп бардым. Ам ол-дур. Карак өйүп-далып-ла турар. Эм-даа кударга, хоржок. Көөрү база бүлүртүң. Чүге ындыгыл? Эмчиге көргүзеримге, «Ажырба-а-ас, кудаңга чедир экирий бээр» диди. Куда та болур чүве, та болбас чүве. Орта таныштыг эвес мен. Бок-сак уруглар бар-ла-дыр. Олар-биле орта харылзаа тудуп турган эвес. Ам ол уруглар безин мени далдаза хөңнү. Көрбес кижи кымга херегил? Каш хонгаш ыжыы, кызылы чиде бээрге, анаа апаар боор».

Ырак эвесте дневальный алгырган:

— Улуг сержант Шардабаев! Сени штабче келдирип тур. Маңна-а-ап, марш!

— Чүү дидир сен, оглукум!? Сеңээ маңна-а-ап, марш деп чүвени таптыг көргүзүп бээр мен... салага! — деп, Шардабаев ажынган.

Улуг сержант Шардабаев Ыраккы Чөөн чүк шериг округунуң кол командылакчызы армия генералы Третьяктың Хабаровск хоорай чоогунда Князе-Волхонка суурда өөредилге полугунуң радистер белеткээр төвүнге инструкторлап турган. Ооң хамааты мергежили кинооператор. Ону чүге штабче келдире бергенин ол даап билип чадаан.

Штабка келгеш:

— Улуг сержант Шардабаев дужаал езугаар чедип келди! — деп ыыткыр илеткээн.

— Бээр эртиңер, Шардабаев...

Өрээлде штаб начальниги полковниктен аңгыда ийи капитан бар болган.

— Даштыкы дылдар өөренип турган сен бе?

— Чок, ындыг арга чок турган.

— ВГИК дооскан ышкажыл сен? Оода сээң төрээн дылың-биле дөмей... чижээ, турк, фарси дээн ышкаш араб, персид дылдар билир сен бе? Сен мусульман кижи сен ыйнаан?

— Түрк дылга арыг чугаалажыптар мен. Ийе, мусульман мен...

— Дылыңар дөмей болганда, чугаалажып болбайн канчаар, а персид дыл, араб дылдар өөренмээн сен бе?

— Ол дугайын бодаваан мен. Фарси дыл бистии-биле база демейзимээр...

— Чүдүлгең мусульман-на болгай, сен казах кижи сен ыйнаан.

— Ийе, казах мен. Соңгу Казахстан... Павлодар.

— Анкетада бар-дыр. Шуптузун бижип каан. Бир эвес пуштун дылга сени өөредир болза... Афганистанның девискээринде турар узбектер азы таджиктер...

— Мен бодаарымга, ажырбас хире-дир. Бистиң мусульман батальонче ап алза, ажыктыг боор кижи-дир бо — деп, капитаннарның бирээзи чугаага киржи берген.

— Эртеми өске кижи- дир — деп, өскези чугаа- лаан. — Демги «техниктиг», карак талазы-биле операция деп турган вариантывыска улуг сержант тааржып болур кижи-дир.

— Ол дугайында база бодалым бар. Мында разведка ротазының старшиназы бар-дыр, ону көрзе чүл?

— Че, боданып көрээлиңер.

— Улуг сержант Шардабаев, бис сеңээ сүме кадар бис. Чөпшээрежир-чөпшээрешпези сээң херээң. Ындыг-даа болза, Төрээн чурт сени чөпшээрешсин деп негеп турар-дыр. Сен бо офицерлерниң өөредилге курузун доозарын черле доозар сен. Чүгле өске черге. Бистиң-биле албан-хүлээлгең күүседир апаар сен — дээш, полковник Шардабаевче көрген.

Капитаннарның бирээзи:

— Бис тускай, орус эвес, онза даалгалыг шериг чыып белеткеп турар бис — дээш,— Мусульман батальонга шериг албанын эрттирерин офицер эрге-дужаалдыг күзээр сен бе? — деп айтырган.

— Боданыр апаар. Баштай ужурун билип алыйн. Чүү ындыг мусульман батальон апарды? — деп, Шардабаев харыылаан.

— Баштай силерни өөредир бис. Туркестанның шериг округунга. Шилиттинген беш чүс ажыг кижини. Оон чоорту шупту чүвени тайылбырлап бээр бис. Онза даалгалар күүседир тускай мусульман батальонну Совет Эвилелиниң төөгүзүнде бир дугаар тургузуп турар бис — деп, капитан тайылбыр- лаан. — Бо эжиктен үнгеш, бо дугайында чүнү-даа, каяа-даа хык безин дивес мен деп бо бижикке аттан салып бер. Артык чугаа үнүп кээр болза, шериг чажыды ажыткан дээш, кеземче херээнге онаажып болур болгай, билдинди бе?

— Шак-ла ындыг!

— Төрээн чуртка ам-даа бараан болур күзелиңер бар ышкажыл?

— Чогум сонуурганчыг-дыр. Чаныксап база тур мен. Каш ай арткан...

— Ажы-төлүң чок, бот кижи ышкажыл сен. Ооң соонда кадржыткан шериг кижи-даа апаарың чадавас. Хамааты чуртталга кай баар... шериг албанынга хөңнүң чок апарза, халажы-ла бергей сен.

— Чөпшээрежир мен. Чүгле мында эжим бар, ону база ап алза кандыгыл?

— Фамилиязы кымыл? Ол мында бе?

— Ийе. Ол Сибирь чурттуг кижи. Разведка ротазынга старшина турган.

— Орус эвес кижи бе?

— Чок, орус эвес.

— Мусульман бе?

— Чок, чүдүлге чок. Мен орта билбес мен. Дылы база бис... казахтар ышкаш... түрк бөлүкке хамааржыр. Фамилиязы Дарон.

— Аңаа сен бистиң командавыс чокка чүнү-даа чугаалап болбас эвеспе. Бис боттарывыс көрүп, хынап көөр бис... Фамилиязы Дарон дидиң але?

— Ийе, Дарон. Чаа ындыг-дыр. Чоруп болур бе? — деп, Шардабаев айтырган.

— Бир эвес дугурушканывыс ол болза, даарта кежээ Ташкентиже самолет-биле ужуптар бис. Ол Дарон деп эжиңни бээр чорудувут. Бис таныжып көрээл.

Шардабаев үне бээрге, полковник демги ийи капитанның бирээзинден:

— Разведка ротазының старшиназы деп турар кижиң ам чаа сержантының эжи ол эвес бе? — деп айтырган.

— Мен фамилиязын айтырбадым. Караан марля-биле дуглап каан боорга, сонуургап турдум. Езулуг таныш ол эвес деп бе?

Чугаа ынчаар доозулган.

Даартазында түрк дылдыг он беш оол Ташкентиже ужупкан. Оларның аразында разведка ротазының старшиназы Дарон деп тыва оол база бар.

Ташкентиге ужуп кээри билек капитаннар самолеттуң чада кыдыындан-на беш солдатты улуг эвес автобуска олуртуп алгаш хапканнар.

— Карааңар ам-даа өйүп тур бе? — деп, ийи капитанның бирээзи Дарондан сонуургап айтырган.

— Ам-даа аарып тур.

— Сен биске, шынын чажырбайн, чугаала. Карааң чогум канчап ынчап барды?

— Чаңгыс кезекке турганым оолдар-биле байырлажып тургаш, шампан аксы ажыдыптарымга, чазылгаш, караамга дээпти. Демири дээпкен хире.

— Эмчиге көргүзер болзуңза эки-дир. Бөгүн четтигер болзувусса, карак эмчизинге көргүзээлиңер.

— Демги медицина албанының подполковниги... каракка дуржулга кылыр деп турар аан... аңаа көргүссе чүл? — деп, ийиги капитан сүмелээн.

— Дириг амытаннарга дуржулгазын кылзын, бо бистиң шилип алган киживис-тир — деп, бирээзи шыжыккан. — Ооң орнунга катап база кижи шилиир эвес бис. Хуусаадан дашкаар шериг албаны эрттириксээр кижилер тывылбас боор чүве ышкажыл. Бо оолдарны безин кайы хире көгүттүвүс, көрдүң чоп.

— Мен бодаарымга, карааның аарып турары илдең хире. Дүүн көрүп турдум, бөгүн чүве көөрүмге, бүлүртүң-дүр дидир.

— Дүүн-не чугаалаар турган-дыр. Өске кижиден шилип албас бис бе? Сен ону билип турган кижи сен бе? Чоп ыыттаваан сен?

— Ажырбас, элээн каш кижини курлавырлап алдывыс чоп... Мен көөрүмге, ону солувас болза эки. Демги подполковникке херек апаар, көөр-даа сен — деп, өске капитан дүжүп бербээн.

— Ынчаарга ол подполковникке бодуң барып чедиргеш, көргүзер сен. Оон илеткээр сен. Орнунга өске кижиден база шилип эгелей бер.

Даронну эки тывыш кылып алганынга капитан иштинде өөрүп турган. Ооң дилеп-ле чораан кижизи ол. «Оларга тускай даалга берип каанын полковникке чугаалаары албан эвес. Ооң сорулгазы бир аңгы, а бистиң бир аңгы» деп капитан боданган.

Шериг хоорайга келген соонда капитан Даронну чиик машинага олуртуп алгаш, округтуң госпитальга ону чедире бергеннер.

Капитан Даронга:

— Сен машинага мана. Мен подполковникке илеткепкеш келийн — дээш, чоруй барган.

Элээн болганда капитан кижи ортузу чеде берген ак халаттыг орус херээжен-биле чада кырынче үнүп келгеш, Даронну хол былгап кыйгырыпкан.

Дарон чада чанынга келгеш, езулааш, илеткээн.

— Сержант Дарон! Амыр-менди...

— Чүңер канчап барды? Дайынга киришпейн чыткаш-ла, балыгланып эгелей бергени ол бе, эш капитан? — деп, херээжен капитандан, кыяңнай аарак айтырган. — Каям бээр кел. Көөр болза эки-дир.

— Подполковник ам дораан көөр мен дидир — деп, капитан чугаалаан. — Шак бо процедура кайы хире үр болурул? Бодаарымга, ооң караа шуут көрбейн турар хевирлиг.

— Далажып турарыңар ол бе? — деп, майор херээжен капитанга улам сиңниккен.

— Чок, эш майор... Сагыш човап тур мен. Чыып алганывыс шериглерни даарта шуптузун эмчи комиссиязынга киирер болгай бис. Ооң соонда тускай комиссия, онза килдис оолдары база кээр, хыналда шыңгыы...

— Шупту чүве подполковниктен хамааржыр, манаңар. А силер, дайынчы, мээң соом-биле... — деп, майор капитанны үзе киргеш, Даронну эдертип алгаш чорупкан, капитан чадага туруп каан.

Беш каът бажыңның дөрткү каъдынга чедир үнүп келгеш, узун коридорнуң бажында бир өрээлге чедип келгеннер. Дарон коридорга манап турда, беш минут болганда ону келдиргеш, база бир өрээлге эккелгеннер. Ак халаттыг, ак халып бөрттүг, карааның сырый кирбиктери көгергилей берген, эзирнии дег шыңгыы карактарлыг узун эр Даронну шинчилеп көрүп, аппараттарга хынаан соонда, кысказы-биле чугаалаан:

— Кезер болган-дыр. Дуржулгага дыка тааржыр... тывыш-тыр. Кайыын келдиң?

— Ыраккы Чөөн чүктүң шериг округундан.

— Карааң канчап ынчап барды? Чокшуп турдуңар бе?

— Чок. Шампан ажыдып турумда, «озал-ондак» болган...

— Чогумча чок болган-дыр. Уруглар-биле бе?

— Чок, «кырганнар»-биле...

— «Кырганнар»-биле? Сен чүнү-даа чажырба... бис дөмей-ле тодарадыптар бис. Сээң бодуңга эки болур.

— Мен чажырбайн тур мен. Чарлыышкын кежээзи организастап тургаш, ынчап алдым. Мен бодум «кырган-солдат” ышкажыл мен.

— Бодуңга хол четтинген деп кем-херек... статья...

— Чок, шынын чугаалап тур мен, эш... доктор... Шериг херээн барык доозупкан кижиге ооң херээ чүл? — деп, Дарон тайылбырлаан.

— Ийиде, шериг херээ эрттирер хүлээлгеден ойлап дезерин оралдашкан деп болур... — деп, эмчи ону үзе кирген. — Шериг пенсия алыр деп турар деп база каразып болур. Сен ону эки билип тур сен бе? — Шак-ла ындыг! Мен бээр эки турам-биле, албадал чокка келдим ышкажыл... Пенсияны чоор мен!

— Эки тура-биле, албадал чок болза, тергиин-дир. Ам сээң салым-чолуң, мээң холумда. Кезиишкин кылбас болза, хоржок... согурарып болур сен. Бо, шала нарын-даа болза, нарын эвес операция-дыр. Улуг дизе-ле, үжен минут болур. Чөпшээрежир сен бе?

— Мен... белеткел чок... Коргунчуг-дур... Анаа апаар чадавас, бичии манаалыңар, эш доктор. Кескеш чоор...

— Улуг дизе, ийи хонук манаар бис. Карааң огу бүлүртүңнеп калган-дыр, демир дээпкен-дир. Шуут согурарып болур. Дүрген кезер болза эки. Коргуп тур сен бе?

— Шынын сөглээр болза, ийе, коргуп тур мен.

— Ажырбас, оглукум. Душтууң бар бе?

— Амдыызында чок, чогум эңдерик. Шилиир апаар. Аарышкылыг боор бе?

— Сен олче сагыш салба. Көңгүс анаа. Кудаңга чедир каң кадык апаар. Ындыг карак огу-биле сен Ада-чуртуңга хөй-хөй эки чүүлдерни кылып четтигиптер сен. А шериг чажыдының дугайында аңгы чугаалажыр бис. Ам дыштан. Силер майор... Анюта Сергеевна, дайынчыны госпитальдың чуруму-биле таныштыргаш, эки байдалдан тургузуңар. Чаңгыс өрээл люкска чыттыргаш, ийи консультантыдан быжыглаар. Анализтер, рентген... шуптузун белеткээр. Дуржулгага хамаарыштыр... мен генералга бодум хуумда илеткээр мен. Курлавырда турар аарыг кижилеривисти база контрольдан уштуп болбас. Че, аныяк кижи согур боор эвес сен, кестирип алыр, ол-ла-дыр. Кажан халажы бээриңге, кезиишкин өртек-үнелиг апарып, ээлчег манаар чадавас сен. Эки клиникаларже кирип алыры амыр эвес болгай. Мындыг операцияларны чүгле Москвада Федоровтуң клиниказы кылып турар, а бис ооң шеригжиткен салбыры-дыр бис. Ойталаан херээң чок. Сен мени шын билип тур боор сен. Бис сени албадап шыдавас бис. Ынавас болзуңза, дөмей-ле үш ай хире эмчиге чыдар сен, ооң соонда комиссияга көөр, чүгле ынчан чанып болур сен. А ооң орнунга кестирип алырыңга, бодуңга эки-ле ыйнаан.

— Мен чөпшээрежип тур мен. Ам көөрүмге, чүү-даа көзүлбес, бүлүртүң. Операция соонда көөр мен бе инчеш?

— Тозан тос хуузу бүзүрелдиг. Көөр сен, а бир хуу сенден хамааржыр. Сагыш-сеткилиңни канчаар хөөннеп алыр сен, оон кончуг хамааржыр.

— Чөпшээрежип тур мен, доктор.

— Эр хей! Бис моон-даа ыңай ужуражыр бис. Операция мурнунда сээң-биле тускай керээ чарар... Генералга база ужуражыр сен.

— Генерал-биле ужуражыр, коргунчуг-дур аа...

— Ажырбас. Ол эки генерал чүве.

Чылгычы ОНДАР, Россияның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү.

Чурукту хууда архивтен алган.

“Шын” №27 2026 чылдың июль 16

"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn

ШЫН Редакция