МААДЫРЛАР АРАВЫСТА
Доостурган өөреникчим Найыр Кыргыс тускай шериг операциязынга чаныш-сыныш чок киржип, «Россияның Маадыры» деп бедик атка кордакчы болганынга чоргаарланып ханмас-тыр мен.
2017-2018 өөредилге чылында ээлчег ёзугаар 5-ки классты хүлээп алдым. Класста 12 өөреникчи бар: 9 оол, 3 уруг. Эге школадан келирде, олар шупту дыка чаптанчыг, хөглүг, чазык класс болган. Хөй кезии хөй ажы-төлдүг өг-бүлелерниң уруг-дарыы.
Найырның ада-иези Эдуард Анай-оолович, Байлак Каң-ооловна Кыргыстар «Хүнчүгеш» уруглар садында ажылдап чоруурлар. Кайызы-даа топтуг-томаанныг улус. Өг-бүле 4 ажы-төлдүг. Ачазы дыка шевер, өг чазаар талазы-биле республика деңнелдиг мөөрейлерге удаа-дараа киржип, алдаржаан. Байлак Каң-ооловна уруглар садының 70 ажыг бичии чаштарынга амданныг аъш-чемни кылып берип, повар кылдыр ажылдап чоруй, амгы үеде ажыл-агый эргелекчизи кылдыр ажылдап чоруур. Найыр школага өөренип турган үелеринде авазынга үргүлчү дузалажып, суун базып, чедирип бээр чораан. Ада-иези ону биче сеткилдиг, дузааргак кылдыр кижизидип каан. Бичии Найыр шимченгир, кашпагай кижи. Кыжын бажыңының чанында Ооруг хем кыламалап дошталы бээрге, аңаа кара чажындан конькилеп, чуңгулап өскен.
Школавыстың оолдарынга хөккейниң чажыдын тренер башкы Каадыр Ховалыгович Бурундукай өөредип, кожуун, республика маргылдааларынга киржип, чемпионнап чораан. Найырның командазы 6 дакпыр республика чемпиону бооп шылгараан.
Шагаа байырлалында школа девискээринге эрттирип турар мөөрейлерден тевекке беженден хөйнү тепкеш, шаңналдыг черже кирип, аът шалбалаарынга тиилеп турганы уттундурбас.
Өөренип каапкаш, Найыр Көп-Сөөктүң Алаак шынаазында аалынче халып баткаш, мал-маганын кадарып, чылгызын дозуп кааш, халып чанып келир турган. Ооң бичиизинден тура көдээ амыдыралды эки билирин, ажыл-ишке, спортка дески турганын клазының башкызы болгаш, дыка эки билир мен. «Тиилелгениң салюду» уругларның уран чүүл фестивалынга киржип, оолдар ансамблинге ырлап, танцы-самын теп киришкеш, школавысты бирги черже үндүр көдүргеш, Кызыл хоорайга киржир аас-кежиктиг эргени чаалап ап турганы база уттундурбас.
Республика чергелиг «Шеверлер хоорайы» деп салым-чаяанныг өөреникчилер аразынга мөөрейге Кара-оол Иргитович Биче-оолдуң удуртулгазы-биле Найыр база киржип турган. Сарыг-шокар чонар-даштан «Кулунчакты» чазааш, эки түңнелдиг болган.
Найырның чылгы малы алаак сыңмас дешкилежип, өзүп турар. Оларның аразында Бора-Кыр дээр улуг аъды чылдың-на чарыштарга киришкеш, байзадан дүшпейн келгенин чон билир.
2020 чылда делегейге covid-19 нептерээн, хамык кижи кудумчуже үнмейн, бажыңнарынга олурар турган үеде Найыр аалында арыг агаарга кадарчылап, кайда турарын телефон дамчыштыр дыңнадып турган. Бир катап аарый бергенимни чугаалаарымга, өшкүден дөгергеш, изиг-ханнап, чип көөрүн сүмелеп турганы дыка чаптанчыг. Шынап-ла, бичии өөреникчимниң аайы-биле аалдан сувай өшкү эккелдирип, дөгерип, эъттеп, мүннеп, чемненген бис. Ооң соонда анализ дужаарымга, харыызы эки болган – коронавирус менде чок болган. Ындыг бичии хирезинде ол хире хөйнү билир болганы кайгамчык.
Чаңчыл ёзугаар суурувустуң Уруглар камгалалының хүнүнге тураскааткан хүреш маргылдаазынга Найыр үшкү черни ээлеп турганы чоргааранчыг. Кожуунга болган тыва хүреш маргылдаазынга үшкү черни алгаш, ада-иезин өөрткен.
Найырның кырган-ачазы Айдың-оол Салчак оглу Норбу Ада-чурттуң Улуг дайынынче Көп-Сөөк, Алаак малчыннарының мурнундан хөй чылгыны дузаламчы кылдыр чорутканы төөгүже кирген.
Найыр Кыргыс – клазының даргазы, ол кижизиг, негелделиг, топтуг-томаанныг, хүндүлээчел өөреникчи турган. Даанган даалгазын албан күүседир чаңчылдыг. Эш-өөрү ону дыңнаар, хүндүлээр. Ол онгу классты дооскаш, Тываның политехниктиг техникумунче өөренип киргеш, чараш сургуул амыдыралды көрген соонда, эр кижиниң Ада-чурт камгалаар ыдыктыг хүлээлгезин күүседири-биле шеригже аъттаныпкан.
Дыка-ла шыдаар, быжыг туруштуг болгаш мурнунга салдынган даалганы күүсеткен дидим өөреникчимге чоргаарланыр-дыр мен. Найырны «Неделяның медээлеринге» көргеш, өөрүп, сагыжым аарып, магадап чоргаарландым. Кандыг кончуг шыдамык, коргуш чок, мерген угаанныг, кара чааскаан дайзыннарга удур тулчуптар маадыр боор! Кара чааскаан тиилеп үнген дайынчы! Бай-Тайга кожууннуң Көп-Сөөк чуртувустуң Маадыр оглу, өөреникчим Найыр Кыргыска чоргаарланып чор мен, ооң маадырлыг чоруу балалбас исти төөгүге арттырган.
Роза БИЧЕ-ООЛ.
Чуруктарны авторнуң хууда архивинден болгаш интернет четкизинден хоолгалаан.
“Шын” №5 2026 чылдың февраль 12