Бистиң өг-бүлениң эң үнелеп, ыдыктап чоруур сагыызыны бар. Ол дээрге Ваджрасаттва (санскриттеп) азы Дорже Семпа (кысказы-биле Дор Сем) деп төвүт дылда – Бурганның овуру. Узуну 4 см, дооразы 3 см четпес, бичии хемчээлдиг сагыызынны ада-иевис ажы-төлү бисти кайы бирээвис төрээн Тывазындан дашкаар өөренип чоруур деп баарга, чагыг-сөзүн йөрээвишаан, тускай шыгжамырындан уштуп, хүндүткел ёзузу-биле сунар чорааннар. Ам ол ыдык, бо-ла бүгү чылдарда сагыттынып келгени ышкаш, хары черде чурттап чоруур дуңмавысты камгалап, карактап, күштү берип чоруурунга бүзүреп чораан бис, бүзүреп чоруур бис, моон-даа соңгаар бүзүрээр бис.
А ол ыдыктыг сагыызын биске кайыын келгенил? Кымдан? Ооң төөгүзү кандыгыл?
Бистиң ававыс — хоочун башкы, амгы үеде хүндүлүг дыштанылгада Татьяна Севеновна Симчит 1962-1967 чылдарда Бурятияның Улан-Удэ хоорайга Доржи Банзаров аттыг башкы институдунга сургуулдап чораан. Ол херек үелерде Иволга хүрээзинге барып, бир тыва улуг башкыга бо-ла кирер турган. Чеде бээрге, эң-не баштай келген студентилерни чула чемгерип каар чаңныг турган башкы деп ававыс сактып чугаалаар кижи. Бир катап институдун доозупкаш, чанар мурнунда баарга, ол башкы авамга хола бурган хевирин белекке берген. Бистиң сагыызынывыстың төөгүзү ол. Ол олчаан авам хуваалда ёзугаар Тес-Хемниң Чыргалаңды школазынга химия, биология башкылап, саадавайн, ол төөгүлүг черниң оглу — ыры башкызы, баянист, ачавыс Авый-оол Дадарович Симчитке дужуп, өг-бүле тудуп, 5 ажы-төлдү чаяап, өстүрүп-кижизидип, амыдыралывыстың аксын-кежиин тыпкан.
Хола «бурганчыкче» (бис, бичии уруглар, аравыста ынчан ынчаар адаар турган бис, хензиг овурну) эглип кээлиңер. Онзагай чүве — кым деп башкы студент уругларга сагыш човап, деткип, дузалап чораан болгаш онза үнелиг сагыызынны авамга белекке сунуп, чагыг-сөзүн бергенин сөөлүнде тодарадыр аргалыг болган бис.
Бистиң бо төөгүвүстүң маадырын Кенден-Сүрүң башкы дээр болду. Башкы-биле холбаалыг дыка солун сактыышкыннарны база ол-ла чылдарда Улан-Удэге сургуулдап чораан төрел акывыс, совет үеде Тываның көдээ ажыл-агый талазы-биле база бир көскү ажылдакчызы Кара-оол Лапчаа чугаалап берген:
«1962 чылда Улан-Удэ хоорайның көдээ ажыл-агый институдунга тыва студентилер өөренип чеде берген бис. Тывадан келген бир-ле дугаар студентилер болганывыс ол. Бир дугаар курс соонда чайын районнарже практикаладыры-биле бисти октапкан. Иволга суурнуң чоок-кавызынга тулааланчак черлер кургадыр ажылдарга дузалажып турувуста, кады өөренип турганывыс бурят оолдар бир катап мында хүрээде тыва башкылар бар чүве-дир деп келгеннер. Дораан баргаш, таныжып алдывыс. Улуг назылыг болгаш барык аныяк ийи лама башкы болган. Соонда барып аныяк лама-биле эдержип пат болдувус. Ооң ады Кенден-Сүрүң. Улуг ламаның ады, харалаан, уттундурган. Фамилиязы Куулар, Чадаана чурттуг. Аныяк лама боду чугаалай берзе-ле, Тес-Хем, Эрзинге-ле чурттап чораан болду, ол чер чурттуг эвес-даа бол. Канчап? Кандыг салым-биле? Ол айтырыгларга харыы чоорту келир. Кенден-Сүрүң Самагалдайга, Эрзинге чурттап турган үезинде аңаа бажыңнар тудуунга ажылдап турган болду.
Бир катап ол-ла студент чылдарывыста чанар дээш, аэропортка кээримге, билет чок. Башкы үдеп чедип келген турган кижи. Ынчаар орта ол касса артынче кылаштап киргеш, билетти холунда тудуп алган үнүп келген. Ресторанга иелээн шайлап чемненгеш, мени үдеп чорудупкан. Хоорайга кудумчуга кылаштажып чорувуста, таксистер турупкаш, олуруңар дээш олуртуп алгаш, халас чедирип каар чүве болгай. Чамдыкта кара шляпалыг, стрелка чүвүрлүг, кара лак ботинкаларлыг, чамдыкта лама сарыг хевин кедипкен базып чоруур кижи. Черле ол черде буряттар аразынга ат-алдары шуут кедергей башкы турган. Оларның-биле хостуг буряттажып чоруур кижи».
Кара-оол Лопсанович акывыстың өөнүң ишти чеңгевис Чурумаа угбай кыдыындан чугаавысты дыңнап ора, бир сактыышкын немеди: «Ынчан сен шеригге туруңда, бир тыва оолду кады ишкени чаңгыс чер чурттуг оолдар эттээш, үстүкү каътта соңгадан үндүр октапкан, өршээзинде. Күжүр бурганнай берген. Ынчан тыва лама башкылар келгеш, ном номчуп, шупту херек ёзулалдарны кылгаш, идик-хевин, кавай-хааржаан саткаш, хоорайынче киир чедирер акшаны база берип каан чүве болгай. Мындыг база боор чүве-дир аа деп шуут кайгап көрүп турган бис».
Чемни боттары кылып чизин дээш, башкылар студентилерге кладовкада доңуруп каан эътти айтып каар. Студентилер оларның токпак ыяжын чарып бээр. Акша-көпеекти студентилерге бо-ла бээр турган ол лама башкылар.
«Эгезинде дуганче мөргүл үезинде барып сонуургап кирер бис. Тыва башкылар олурупкан ийи талазында аныяк өске ламалар, хуурактар шупту сарыг хептиг, кеңгирге-шаңын өйлеп-өйлеп дагжадып каап, судурларын шак шагы-биле номчаан олурар чүве. Ооң соонда кирбээн бис. Олар-даа бистиң өөредилге, чуртталгавысче кажан-даа думчуун сукпас турганнар.
Дыштанылга соонда Тывадан эът-далган чүдүртүнүп алгаш, оларга чедире бээривиске, аажок амыраарлар.
Иволга дацанының хериминиң иштинде 31 дугаарлыг бажың, тыва башкыларның бажыңы. Кире бээрге, электри сайгылгаанныг, оожум радио ыыттаан, оларывыс ийи аңгы өрээлде олурупкан белеткенген олурарлар чүве» — деп, Кара-оол Лопсанович сактыышкынын чугаалап доосту.
Кенден-Сүрүң башкының алыс чурту — Барыын-Хемчик. Улан-Удэге ламалаарының мурнунда Тес-Хемге, оон Эрзинге, тодаргайлаарга, Тарлашкынга трактористеп, чүнү-даа кылып чоруп турган кижи-дир. Кенден-Сүрүңнүң бодунуң кылынмазы чок. А оон орус, моол, төвүт дылдар туржук, тыва бижик билир деп кымның-даа бажынга кирбейн турган! Оон дыңналып келзе, Бурятияның Иволга дацанының улуг лама башкыларының бирээзи апарган деп сураг шуут хамыкты кайгаткан. Элээди-чаш үелеринде школа-сургуулга өөренир туржук, бижик бөлгүмүнүң чоогунче чагдаар эргези безин чок чораан кижи аан!
Билдинип келзе, Кенден-Сүрүң барыын талакы кожууннарның чок дээн тергиин байы Ёзуту чагырыкчының оглу болган. Ол бай, Ёзуту чагырыкчы, дүжүметтерге дүшкүүрлүг чылдарда Тес-Хемниң Чодураа биле Эрзинниң Бай-Даг аразында турар Тарлашкын деп черже шөлүткен турган чүве-дир (а бистиң төрээн кырган-ававыс Маасумнуң адазы Балдар-Хелиң ол чагырыкчының өзек чурту Хемчиктиң Барлыкче шөлүткеш, аңаа сөөгүн салган). Ол ийи — эргезин казыттырып шөлүттүрген «идегеттер». Биске, Теске, кээрде, Дакпай, Кенден-Сүрүң дээр ийи оолдуг, Дажы-Суур дээр хеймер кыстыг келген бай-дыр. Ёзутунуң өөнүң ишти шөлүлгеге келгениниң соонда чок апарган. Назылап кыраан чагырыкчы дайын чылдарының төнчүзүнде «кызыл-дустаан». Удаваанда Кенден-Сүрүң, Дажы-Суур алышкылар чуртунче чаныпкан, а Дакпай-оол Бай-Дагга артып калгаш, өгленип-баштанып алган. Ол сөөлүнде барып «Чаа-Орук» колхозтуң мурнакчы хойжуларының бирээзи апарган. А ол чылдарда Хаттыг-Булуңга (Самагалдай үстү) көжүп келген турган. Эт-хөреңгизин ийи катап хавырткан. «Өртеп каан ийи өшкүлүг турар чүве, көрген мен. Хаттыг-Булуңдан Бай-Даг сумузунче дүне (билдингир, коргунчуг болуушкуннарның чылдагааны-биле) көшкен дээр чүве» — деп, Тес-Хемниң алдарлыг малчыннарының бирээзи Максим Сувандии сактып чугаалап орган.
Бир катап суурнуң дизель станциязы часты берген. Кымны буруудадыр? Билдингир — «чоннуң дайзыннарын». Аңаа шамнаткаш, Кенден-Сүрүң улаштыр ырадыр шөлүткен. Шииткеш, Красноярск хоорайга эккелген. Чогум аңаа үр болбаан. Кеземче черлеринде шажын ажылдакчыларын тодарадып эгелээрге, чүвени канчап билир дээш, ат-сывын бижидиптерге, хоругдалдан келдерээр аргага таварышкан. Тывага чанып келгеш, Алдыы-Хүрээге ажылдап турда, ук хүрээни хаап каапкан. Ынчан бурят чуртунда Иволгаже көжер ужурга таварышканы ол.
1973-1974 чылдарда Эрзинниң Бай-Дагга Кенден-Сүрүң Башкы кээр деп дыңналган. Хүлээр черинге кирип алыр, эмнедир дээш, улус оочурлап туруптар. Башкы чайның чыгыы Эрзинге черле ыяап кээр турган деп чон ам-даа сактып чугаалажыр.
Бо чүгле чаңгыс «эт- тиң» — бистиң өг-бүлевистиң сагыызыны апарган, үнелеп четпес эргим ыдыктыг Бурган овурунуң төөгүзү-дүр, а ооң ындында — чаңгыс-ла өг-бүлениң, ооң салгакчызы болган, кадыг-берге-даа бол, сөөлүнде чоннуң хүндүткелин чаалап алган чаңгыс-ла кижиниң салым-чолу-дур… А оон кадыг үүлени эдилээннер чүгле Тывада безин эвээш эвес. Совет үеде шажын чок, бурган чок деп турбуже, чоннуң бүзүрели, ыдыктыг сагыызыннары хан-дамырда сиңип каан, хүн дег, агаар дег кезээде артып каан болгай. Кижиниң иштинде чоруур ыдыктарны балаары болдунмаан-даа, болдунмас-даа.
А бис, чүгле бистиң өг-бүлевистиң эвес, а ол үениң Улан-Удэге өөренип чораан студентилерниң мурнундан, буянныг Башкыга — Кенден-Сүрүңге чоргаарланып магадавышаан, өөрүп четтиргенивисти сеткиливис ханызындан илередип, бо бүгү төөгүнү ажы-төлүвүске дамчыдып чоруур бис. Оон аңгыда Бурятияның Иволга дацанының база өске-даа хүрээлериниң ооң мурнунда-даа, амгы үеде-даа, келир үеде-даа сагыл четтирип чоруур ламаларынга күдүк базып тейлеп, сарыг шажынның өргээзиниң чулазы кажан-даа өшпес болзун деп чалбарып олур бис.
/ Оюнмаа СИМЧИТ.
Ажыглаан литература: Авый-оол биле Кызыл-Маадыр Симчиттер «Ялалаткан хуулгаан».
Чурукту авторнуң архивинден алган.
“Шын” №36 2026 чылдың сентябрь 17
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn