| Чаа ном |
Чогаал шинчилекчизи эртемден Василий Салчак 25-27 чылдар дургузунда коптарып, сураглап чорааш, чыып, бүдүрүп алган ажылын удуртукчу эш-өөрү-биле демнежип, сүмележип, кады ажылдап, шинчилээн түңнелинде 2025 чылдың төнчүзүнде «Сергей Пюрбюнуң эртем-шинчилелдиг намдары» деп ат-биле чаа номну чырыкче үндүрген. 208 арынныг, улуг хемчээлдиг ажылдың эң баштайгы арнының бажында мындыг эге сөзүглелди бижээн: «Кадыг-дошкун репрессияларга таварышкаш, качыгдаан Тываның депшилгелиг кижилеринге тураскааттым». Ийе, кончуг шын. Бодум хуумда ол үнелиг бодалды деткиирим аажок. Актыг черге шииттиргеш, чеже кижи кандыг хинчек көрбээн дээр. Чүгле олар боттары эвес, өг-бүлези, ажы-төлү, чоок төрелдери… Ынчангаш, Василий Савырович «депшилгелиг качыгдап чорааннарны» кезээде бодап чораанындан аңгыда, ам-даа бодап артары илдең-дир. Ооң ужурунда боор, хоорайга болуп эрткилээн тураскаалдыг хемчеглерге бо-ла киржиринден аңгыда, төөгүлерни чыгжып, немеп, когараан маадырларның хөрек тураскаалдарын тургузарынга үлүүн киирип, организастажып чораанын утпас ужурлуг бис.
Төөгүчүлер, эртемденнер-биле шаанда Моолга болган Хомду дайынының дугайында болгаш Бээзи кожууннуң 260 чылдаанынга тураскааткан «Төөгүге даянмышаан – келир үеже» деп номда улуг ажылдарга киришкен материалдарын сонуургап номчаанымны сактып ор мен. Болуп эрткеш дыка үр болган төөгүлерни чыып, ном болгуже азы публицистиг эртем ажылын парлап үндүреринге чедир шынныг-дөстүг болзун дээш, арткан-калган херечилер-биле ужуражып тып чедер, чугаалажып бижиир, демдеглээрде, чеже үе-шак херегин ону кылып чоруур, билир-ле кижилер билир. Шинчилекчи эртемденниң олчалыг ажыл-чымыжын анаа даап бодап эвес, көрүп-билип эрткенимден илередип орарым бо. Чамдык таварылгаларда Василий Савырович-биле дөмей оруктарывыс хөй-ниити ажылдарынга катчып-даа кээр сонуургалдар тургулаан.
Шагда бистиң өг-бүлевис Улуг-Хемниң Хайыракан суурга С.Б. Пюрбюнуң дорт төрелдери Тамара Чамбал, Галина суглар-биле чаңгыс бажыңга хана ажылдыр чурттап чораан болгаш, ынчангы аныяк Васяның кижизиг, топтуг аажызын чаптап, таарзынган бис. Оон бээр билдирбейн эрте берген чылдарның дилээшкиннеринден боттанган «С. Пюрбюнуң эртем-шинчилелдиг намдары: хоругдалдан хосталгаже узун орук» бо хүнгү номчукчуга онзагай белек болурун демдеглээри чугула. Мооң мурнунда С. Пюрбю дугайында номчуп чаңчыкканывыс намдар ам соовуста чыдып калган болза, моон соңгаар билбейн чораанывыс бадыткалдарны шинчилелдерниң ачызында чаарттынган, немешкен домактары-биле долу, чаа намдарны номчуур аас-кежиктиг-дир бис.
Шүүреп олурарга, бо номда солун чүве-ле хөй деп түңнедим. Дөрт улуг эгеде болгаш үш капсырылгада бөлүктеп чыгган тайылбырларның дылының уран-чеченин, номчуттунгурун аңгы-аңгы демдеглелдерден хөй катап номчуурунуң орнунга чаңгыс катап карактарын эриктир, угаан-медерелин сайзырадыр ук номну мурнунга ажыдып салып алгаш, хыы хандыр номчуп көөрүн сүмелээр-дир мен. Дөрткү эгеде авторнуң чыгган материалдарында медээлер, сактыышкыннар, чогаалчының бирги-ийиги өг-бүлелери, ажы-төлү кымга-даа солун болур деп бодаар мен.
Дээди чергениң эртемденнери, тулган чогаалчылар, критиктер номнуң таныштырылгазының үезинде сайгарылга кылып, үнелел берип чугаалашканы ылап болгай. Ынчангаш бо демдеглелимге сайгарылганың кандыг-даа херээ чок деп санааш, хууда бодалдарым-биле үлежип орарымны сагындырайн. Ном-дептерлерни совет үеде ышкаш халаска парлап берип турганы ам чүгле сагыштарда чырып арткан болгай. Шинчилекчи-даа, чогаалчы-даа кижилер хайыралыг ажылын чүгле бодунуң хөреңгизи-биле каш-ла санныг кылдыр парладып алыры ам чаңчыл апарган дизе, ажырбас боор. Бо номнуң салым-хуузу база ындыг. Ынчап кээрге, кымнарга херегил? Филология угланыышкынныг сургуулдар, келир үениң аныяк чогаалчылары, чогаал башкылары, күзелдиг номчукчулар өртээн черле улугсунмайн, чаңгыс муң борбак акша-биле садып алгаш, хуузунда ном саңынга делгеп алырга, көрүштүг-даа. Кезек болгаш-ла бичиилеп номчуп каап, билииңерни ханыладып алырыңарны күзедим.
База бир эң-не үнелеп демдеглексээн чүүлүм – номнуң эгелериниң утка-шынарынга онзагай дүгжүп турар бедик шынарлыг чурук каасталгазы. Чурукчу кымыл дээрзин номчувайн-даа холунуң үжүүнден танып каапкаш, чуруктар төнгүже, номнуң арыннарын ажыдып-ла ордум. Кымыл дээрзин уран чүүлге хамаарылгалыг улус билир, таныыр ужурлуг. Ол болза Тыва Республиканың улустуң чурукчузу, Россия Федерациязының культуразының алдарлыг ажылдакчызы, Моол Улус Республиканың культуразының хүндүлүг ажылдакчызы Начын Кара-оолович Шалык-тыр. Ылаңгыя 37, 57-ги арыннарда чуруктарны сеткил ханыышкын-биле көөр боор силер. Ниитизи-биле 9 санныг шевер, нарын ажылдар авторнуң тывызык чедиишкини болзунам.
Эрткен чыл В.С. Салчакка дүжүткүр, өөрүшкү-маңнайлыг болганынга номчукчу сеткилимден өөрүп, 65 харлаан юбилейи-биле чүректиң ханызындан изиг байырны сөңневишаан, удавас «Тываның эртеминиң алдарлыг ажылдакчызы» деп бедик атка төлептиг болур дээрзинге бүзүреп артым. Чедимчелиг ажыл-ишке быжыг тыл чугула херек болгай. Ожук-дажы дег үш оглунуң авазы, уйнуктарының эргим кырган-авазы, Василий Савыровичиниң кады чурттаан эжи, Тыва Республиканың алдарлыг эмчизи, акушер-гинеколог Надежда Тираевнаның ачы-хавыяазы канчаар-даа аажок улуг деп билип алыылыңар. Оларның оолдары ховар эртем-билиглиг, салым-чаяанныг аныяк кадрлар чорду. Оларга бичиизинден-не бүдүштүг аажы-чаңны, тура-сорукту ада-ие кижизидип, чаңчыктырбас болза, өске кым күүседир боор… Ак-көк Тывавыска ат-алдарлыг, аас-кежиктиг кижилеривис хөй-ле болзунам!
Демдеглелим төнчүзүнде база бир магадаашкынымны айтыксадым. Ному үнер мурнунда монтажтап кылган боор. Душ болуп теледамчыдылгадан декабрьда көрдүм. В.С. Салчак С. Пюрбюнуң төөгүлүг бажыңнарындан эгелээш уруунуң чугаазынга үндезилээн кадрларны сонуурганчыг, чараш төөгү кылдыр тырттырып кылганнар болду. Телепрограммага кииргеш, ам бир көрзе деп күзел бар.
/ Нина СЕРЕНОТ, парлалганың хоочуну.
Чуруктарны авторнуң архивинден алган.
“Шын” №17 2026 чылдың май 7
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар max.ru/join/egenQ...