| Кижизидилге |
«Уу, ядараан кулугур. Чүү сен мындыг тенек кадай мында келир? Ча, ча, үнер! Чоруур!» — миннип кээримге-ле, улуг улустуң меңээ катап-катап чугааладыр домактары. Кижи болганы: «Чүнү номчаан ийик сен, чугаалап бер че» — дээр. Мен черле ынавайн барбас, «ядараан кулугурлап-ла» турар мен – олар дыка амыраар. Артында-ла артистерзиг кылдыр ойнай аарак чугаалаар мен. Бир дугаар кылын номну ажыпкаш, ыыткыр кылдыр номчупкан одуругларым ол болган.
Авам хоорайлаан санында бир-ле ном садып эккээр: чуруктуг, чурук чок, биске херек, боттарынга херек. Бир-ле катап хоорайдан кээрге, чиңгир сарыг өңнүг нейлон сумказында ногаан карттыг кылын ном бар болган. Ушта соп эккээримге, чаңгыс-даа өңнүг чурук, өңнүг бижик чок, сырый-сырый бичии кылдыр парлап каан кара бижиктер болган. Душкан-на арынны ажыда сопкаш, номчуп бадырыпкан мен – ачам кайгап калган. «Чүү дидир сен, уруум? Кымны кончуй бердиң?» — деп бо. А мен дүште-даа чок номда бижип каанын чугаалапкаш, оомну ол-ла арны-биле орун кырынга сала каапкаш, улаштыр номчуп турар кижи мен. Улуг улуска сонуурганчыг болбайн канчаар, чүге дизе мен чаа-ла ийиги классчы турган мен. Школаже өөренип кирбейн чыткаш-ла, акыларымның аайы-биле номчуп өөренип алган мен. Ийи, үш класстарның «Төрээн чугаа» номнарын шагда-ла төндүр номчуп каапкан турганым ол. Ынчангаш улуг улуска тааржыр номнарже «халдап» кирипкен үем ол деп сактыр-дыр мен. Салчак Токаның «Араттың сөзүнде» Чолдак-Степанның: «Сээң балан бичии, ажыл кылып билмес... Менде батрактар хөй...» — дээш, Тывыкының кулаандан сегирип алгаш, үндүр идип, ажыл айтырып чеде берген авашкыларны ойладып турганы ол-дур ийин. Черле чаш кижи болгаш, сөстерниң чамдык уткаларын орта билбес, бодумнуу-биле сайгарар турган мен. Тас-Баштыгның овур-хевиринде мындыг одуруглар бар: «Ававыс чараш-даа эвес кижи чүве: сыны чолдак, ооргазы арай бүшкүк. Ооң кеткен хевин кижи хеп-даа дээр арга чок. Кыжын-даа, чайын-даа кедип алган чоруур тон дээр чүвези, кажан шагда мүн тон-на турган ыйнаан ол, мен көөрүмге-ле, дүгү тазарып калган, ол-бо талазында ойбак-самдар, ында-мында чуруктар ызырынгылаан чүве болдур ийин...». Кайгап каар силер, мен хөөкүй ол ызырынгылаан чуруктарны караамга канчаар чуруп турган деп мен? Өг-бүлевис альбомунда чыпшырып каан өңнүг, өң чок саазын фото-чуруктар деп бодаар турган мен аан. Шаам-биле сайгарып турганым ол, шору өзүп келгеш, сактып-сактып, бодумну кыжырып каттырар апарган мен.
Шак-ла ынчаар чечен чогаалга, номнарга хандыкшыл эгелээн. Барган-на төрелдерим бажыңынга ном чандыр көрбес, бичии кижиге тааржыр-таарышпас дивес, шуптузун бирден бир чокка «быттап» кааптар мен. Оларның ном сугар шкафтарын, полкаларын, тумбочкаларын, ам кандыг ном немешкен эвес дээш, өйлеп-өйлеп чиндип-ле турар мен. Ам бодап олурарымга, эге болгаш ортумак класстарга колдуунда тыва номнар номчуур турган хире чордум. Эң сонуургап номчаан чогаалым – тыва дылче очулдурган Александр Неверовтуң «Аъштыг-чемниг Ташкент хоорай». Улаштыр-ла Виль Липатовтуң «Ой күске», Федор Угловтуң «Бир аарыгның төөгүзү», Нодар Думбадзениң «Мен, энем, Илико база Илларион», Гримм халышкыларның «Ак чылан», Даниэль Дефонуң «Робинзон Крузо», Ванда Василевскаяның «Челээш» дээш-ле дыка хөй тыва дылче очулдурган чогаалдарны харамдыгып номчуур турдум. Чоорту орус дылда үнүп турар чогаалдарже шилчий берген мен. Үстүкү класстарга чапсарларда безин үнмейн, Александр Дюманың «Граф Монте Кристозун» номчуп олурар мен. Кичээлдер соонда чана бергеш, дыка дүрген бажың ажылдарын кылып каапкаш, диванга номчуттунуп чыдыптар мен. Студент чылдар «90 чылдар» деп адаарывыс онзагай үеде эрткен болгаш, улуг акымның почтадан чагыдып номчуп турган сериялыг Виктор Доценконуң «Бешеный» деп номнарын чаржалажып кирипкен мен. Акымның соонда бир кижи дилеп аппарган болза, сүрүп маңнаар мен. Ол кижи төндүрүпкеш, өске кижиге берипкен болза, хорадап-хорадап, бүдүн суурну эргий халып-даа чордум ийин.
Тыва чогаалчыларның кандыг ному үнер болдур, албан садып алыр бис. Ынчангаш школаны доозуп тургаш, чогаадыг бижиирде, ол үениң школа программазынче кирбейн турган чогаалдарын киирип тургаш бижээнимни утпас мен. Ынакшыл темазы кээрге, С. Сүрүң-оолдуң «Төнмээн төөгү», «Оржуңмаа биле Балдай-оол» деп чогаалдарындан бээр киириштирип олурар кижи мен.
Чүгле чечен чогаал номнары эвес, а эртемнер аайы-биле школада өөредилге номнарынче кирбейн турар, билиглерни хандыр тайылбырлап каан справочниктер, энциклопедиялар, словарьларны душ бооп таваржы бээр болза-ла, авам, ачам-даа садып эккээр, бодум-даа садып алыр мен. Номнары чок бажыңны чедимчези кошкак, ээлерин сагыш-сеткил талазы-биле ядыы деп санаар үелер турган. Ооң-биле чергелештир ном оорлаан кижини оор кылдыр санавас, ол дээрге эртем-билиг чедип алыр, угаан-медерелин сайзырадыр дээн кижи-дир деп чугаа база бар турган. Ынчангаш ховар номнарны боду оорлаптар, оорладып алыр чоруктар дыка хөй турган.
Чылдар эртип, эртем-техника сайзырап, чүнү-даа «Интернет» деп адаар хуулгаазын делегей четкизинден номчуп, көрүп, хоолгалап алыр апарганы-биле бистиң чылдар иштинде чыып, хумагалыг эдилеп, камнап, шыгжап чоруур номнарывыс ажы-төлүвүске шоолуг-ла херек эвес апар чыдары харааданчыг-дыр. 2000 чылдар эгезинде парлалга дыка улуг сайзыралды ап, өңнүг, чараш, өрүп кааны онзагай, белен үрелбес, кылын карттыг, кылагар бижиктерлиг, көскү, номчуттунгур, эптиг одуругларлыг шынарлыг номнар үнүп эгеледи. Амырааш, уругларымга дээш эңдере садып-ла чоруур мен. Эгезинде аажок сонуургап номчуур чүве. Ам шоолуг ажытпас апарып-тырлар. Кайы-бир солун чогаалды номчузун деп сүмелээрге, телефондан номчуп кааптар, доктаадыр шүлүүн безин оон көрүп алыр апарган-дыр эвеспе. Экизин эки-ле ыйнаан, ынчалза-даа каракка кайы хире шыланчыг, хоралыын амдыызында билбейн турлар. Экраннарның чидиг чырыы чүгле карак эвес, бүдүн нерв системазын үреп, кижиниң дыштанып удуур ужурлуг шактары кызырлып, мага-ботка дыка улуг багай салдарны чедирип турар деп бадыткалга чөпшээрешпес, бодувусту камнавас болганывыстың харааданчыын.
Ном – билиглерниң үндезини, чечен чогаал – сагыш-сеткилдиң культурлуг өнчүзү дээрзин утпаза эки. Номчуттунуп чоруур кижи өскелерден ылгалдыг болур: билир чүүлдери хөй, делегей көрүүшкүнү делгем, дыл-домаа сайзыраңгай. Амыдыралдың бир-ле бергезинге таваржы бергеш, ону канчаар ажып эртер аайын тыппайн, муңчулуп турбас болур. Чүге дээрге бир шагда номчаан бир-ле чогаалы, ооң бир маадыры, бир-ле ажыктыг материал тынгарыкчы күштү берип, ала-чайгаар эки орукче эдерти бээр.
Чеже-даа аар өртектиг эт-сеп, аяк-сава, идик-хеп эдилеп, чүүл-бүрү хоолулуг чем чип, «кылагар» машина мунуп, коттедж бажыңда чурттап чоруур болза, ном аймаа чокта, ону ёзулуг кижи деп санаары берге. Ыштыг, ышкам тар казанааның бир ханазын долдур номнар чыып алган, стол, диван кырында, орун баары шалада азыгларын сыга идип каан номнар чыдар кижиге деңнежип алыры база-ла берге. Материалдыг өнчү биле сагыш-сеткил өнчүзүнүң аразында хемчээл улуг болбас болза эки. Каас-коя, бай-шыырак чурттаарын кым-даа хорувайн турар. Улуг делгем чырык бажыңнарга хууда ном саңын тургузуп алыр өрээлден аңгылап алыры күзенчиг. Совет үениң хамаатыларының квартираларынче, бажыңнарынче кирерге, ындыг булуңнары, аңгы өрээлдери ам-даа бар, ном-дептери аай-баштыг, арыг-силиг болур. Олар ам-даа аравыста чурттавышаан, өзүп олурар салгалынга өртек чок өнчүзүн арттырып берип, номга хандыкшылды оттуруп, уйнуктарын өөредип олурары чоргааранчыг. Олардан үлегерни ап, аныяк-өскенивис уруг-дарыын номчуттунар культурага өөредири күзенчиг. Бир солун чогаалды шупту номчааш, өг-бүлеге сайгарып шенеп көрзе кандыг ирги?
Надежда КУУЛАР.
Чурукту интернеттен хоолгалаан.
“Шын” №3 2026 чылдың январь 29