Эрткен төөгү арыннарын
Эдериштир чыып делгээн,
Улус-чонга бараан болган
Улуг, делгем ном саңы.
Бо чылын А.С. Пушкин аттыг ном саңы 95 харлаан юбилейин демдеглеп эрттирип турар. Ном саңында адырлар аайы-биле килдистер-ле хөй. Оларның аразында үргүлчү номчукчулар үзүлбес, ажылы «көскү» деп демдегледип, хөй-хөй солун хемчеглерни эрттирип: өөреникчилер, студентилер, башкылар, чогаалчылар, эртемденнер-биле быжыг харылзааны тудуп, ажылдап турар килдистерниң бирээзи – ниити номчулга залы. Ооң ажылдакчылары амгы үениң агымы-биле сайзырап, чаа-чаа чүүлдерни шиңгээдип ап, номчукчуларның хереглелин өй-шаанда хандырып, үре-түңнелдиг ажылдап турарлар. Оларның бирээзи, ажылынга мергежээн хоочун Салбакай Сагаановна Бады кол библиограф болуп ажылдап чоруур.
Библиограф дээрге келген номчукчулар-биле быжыг харылзааны тудар, оларга хереглээн темазынга, материалынга хамаарышкан номнарны, статьяларны ном саңының фондузундан литератураны дүрген тып, шилип алырынга дузалаар кижи.
Салбакай Сагаановна 1961 чылдың сентябрь 10-да чуңма, тениң чурту каас чараш чурумалдыг Чаа-Хөлдүң Булуң-Терек суурунга хөй ажы-төлдүг өг-бүлеге төрүттүнген. Ол школага өөренип тургаш-ла, номчуттунарынга сонуургалдыг бооп, школаның, суурнуң ном саңының бир идепкейлиг номчукчузу база «Сылдысчыгаш» чечен чогаал бөлгүмүнүң киржикчизи турган. 1980 чылда школаны дооскаш-ла, Кызылдың уран чүүл училищезиниң библиотека салбырынче кирип алган. Өөредилге черин чедиишкинниг дооскаш, мергежил аайы-биле эртем-билиин улам бедидип, дээди эртем чедип алыры-биле Чөөн-Сибирьниң культура болгаш уран чүүлдүң күрүне институдун дооскан. Тускай мергежилдиг аныяк кадр баштайгы ажылчын базымын Шагаан-Арыг хоорайның төп ном саңынга ажылдап эгелээн. Баштайгы үелеринде ажылынга бергедээшкиннер турза-даа, ол кызымаккайы, чүткүлдүү-биле даанган ажылынга харыысалгалыын көргүзүп, ном саңынче номчукчуларны хаара тудары-биле база аныяк-өскенни номчулгага сундулуг, сонуургалдыг болурун чедип алыр дээш, янзы-бүрү ажыктыг хемчеглерни эрттирип, суртаал ажылдарын кылып келген. Ооң ажылдап турган үелеринде Шагаан-Арыгның ном саңы бедик көргүзүглерни чедип ап, Культура яамызының шаңнал-макталдарын-даа ап турган.
Салбакай Сагаановна аажы-чаңы оожум, эки мөзүлүг, кандыг-даа кижи-биле чугаалажып, ажылдап билир, кылыр дээн чүүлүн ыяап-ла эчизинге чедирип, кожууннуң ном саңының бурунгаар хөгжүлдезинге хамаарышкан айтырыгларны чөптүү-биле шиитпирлежип, чаа-чаа доктаал-саавырларны, айтыышкыннарны камгалажырынга, оларның боттанырынга арга-сүмезин кадып, улуг үлүүн киириштирип келген. Ол ажыл-амыдыралының аайы-биле Кызылче көжүп кээп, Н. Крупская аттыг ном саңынга, Тубтен Шедруб Линг хүрээзиниң ном саңынга ажылдаан. Ол каяа-даа ажылдап тургаш, бодунга база эш-өөрүнге негелделиг, мергежилинге бердинген, ооң «алдын дүлгүүрүн» улам-на быжыг тудуп, үеден чыда калбайн, чаа көрүштүг, кады ажылдап чоруур аныяк-өскен-биле арга-дуржулгазын солчуп, идегелдиг дагдыныкчы болуп ажылдап чорууру үлегер.
Хоочун библиотекарь бодунуң ажылының дугайында күзелдии-биле мынчаар чугаалаар болду: «Бистиң номчулга залының көскү, өскелерден ылгалдыг болуп, хүн бүрүде номчукчулар-биле эптиг-ээлдек, оларның хереглээн номнарын, солун-сеткүүлдерин ап берип, сүмелеп, көргүзүп, бедик деңнел чедип, ажылдап турарывыс дээрге-ле, чаңгыс черде эгин кожа кады ажылдап чоруур сагынгыр-тывынгыр аныяк эш-өөрүмнүң база ажылынга бердинген Виталина Вячеславовнаның билдилиг удуртулгазы-дыр деп бодаар мен, ол ышкаш арга-дуржулгалыг хоочуннарывыс Любовь Санарованың, Светлана Салчактың, Светлана Ивановнаның ажыктыг сүмелери бисти улам-на демнештирип, сорук киирип турар.
Ном саңының ажылдакчызы болган күш-ажылчы намдарымга бичии-даа хомудавас-тыр мен. Харын-даа номнар делегейиниң аразынга тура-соруум улам күштелир-дир. А кажан күчү-күш, күзел-сорук турда, кандыг-даа бергедээшкиннер турбас деп бодаар мен. Ном саңы ийиги бажыңым, а бүгү назынымда шилип алган мергежилим – салым-чолумнуң каңнакчызы-дыр. Ам-даа номчукчуларымга бараан болуп, шудургу ажылдаар мен».
Салбакай Сагаановнаның ажылынга ак сеткилдии-биле бердингенин, ылаңгыя бичии уругларның номчулгага сонуургалын оттуруп, хөй-ле солун, ажыктыг хемчеглерни оларга, ада-иелеринге эрттирип берип турганы дээш, ТР-ниң Өөредилге, Культура яамылары хүндүлел бижиктер болгаш шаңнал-макталдар-биле үнелээн.
Тывавыстың ном саңнарының сайзыралынга улуг үлүг-хуузун киирип чоруур А.С. Пушкин аттыг национал ном саӊыныӊ номчулга залының мергежилинге бердинген хоочун ажылдакчызы Салбакай Сагаановнага мугур харлаан оюн таварыштыр хөй санныг номчукчуларның мурнундан чылыг-чымчак байырывысты чедирип, быжыг кадыкшылды, өөрүшкү-маңнайны, узун назынны, ажыл-ижинге моон-даа соңгаар чаа-чаа чедиишкиннерни сеткиливис ханызындан күзеп, сүлде-сүзүү, хей-аъды ам-даа бедик болурун йөрээдивис!
/ Ирина ООРЖАК, А.С. Пушкин аттыг ном саңының редактору.
Чурукту авторнуң архивинден алган.
“Шын” №36 2026 чылдың сентябрь 17
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn