Тываның ыраккы Тере-Хөл кожуунче сургакчылаашкын үезинде регионнуң экономиказынга үлүг-хуузун киирип турар бир улуг бүдүрүлгениң участогунче чедип, ооң ажыл-ижи-биле таныжар аргалыг болдувус.
Төөгүзү
«Ойна» алдын тывыш артели — быжыг туруштуг, сайзыраңгай болгаш республикада эң-не улуг үндүрүг төлекчилериниң бирээзи. Ооң төөгүзү 40 ажыг чылдар бурунгаар эгелээн. Артельдиң үндезилекчилериниң бирээзи — Анатолий Неволин. Ооң артельдиң тургустунарынга, бичии бригададан улуг бүдүрүлге болурунга чедир киирген үлүг-хуузу улуг. «Ойнага» ол дораан келбээн, Иркутскунуң күрүне университединиң журналистика факультедин дооскаш, солунга ажылдавышаан, телевидениеге редакторлап турган. Аныяк корреспондентини салым-чолу журналисчи сургакчылаашкынының үезинде Тываның ыраккы кожуунунда чаа тургустунган алдын тывыш артелинге эккелген. Ойна деп бичии хемчигеш агып чыдар черге тургустунган бичии артель сөөлүнде барып Тываның бир улуг алдын тывыш бүдүрүлгези апаар.
Анатолий Неволин артельдиң чаа тургустунуп турар үезинде ажылдап келген. «Тувакобальт» комбинатка ажылдап чораан 10 кижиден тургустунган бичии бригада турган. А. Неволинниң ажылын артельчилер үнелеп көргеш, хуралга бригадири кылдыр соңгуп алганнар. Ооң мурнунда ол мониторщиктеп, слесарьлап база чолаачылап турган. Алдын тывыжының ажылынга чаа технологияларны киирип эгелээн кижи база ол. Оон эгелээш-ле «Ойна» бут кырынга туруп, хөгжүп эгелээн.
Эрги чаңчыл-биле ажылдап турган бүдүрүлгеге чаартылгаларны киирген соонда, үнелиг металл тывыжы 18-тен 24 килограмм чедип, оон 50 кг ажып турган. Кажан 100 ажыг килограмм чедир казып эгелээрге, улуг техника болгаш амгы үениң дериг-херекселдерин ажыглап эгелээн.
Чылдан чылче А. Неволинниң профессионал дуржулгазы улгадып, смена начальниги албан-дужаалдан чоорту, 1977 чылда, ону артельдиң даргазы кылдыр томуйлаан. Анатолий Афанасьевич бичии артельди алдын тывыжының амгы үениң мурнакчы бүдүрүлгези кылдыр тургускан. Амгы үеде артельдиң участоктарында ниитизи-биле 700 хире кижи ажылдап турар. Тывыжының хемчээли-биле «Ойна» артели Россияның 10 тергиин бүдүрүлгелериниң санынче кирген.
Амгы үеде «Ойна» алдын тывыш артелин Анатолий Афанасьевичиниң күдээзи Виктор Дудко чедиишкинниг удуртуп-башкарып турар.
Социал харыысалгазы улуг
Артельдиң удуртулгазы чүгле экономиктиг көргүзүглерже кичээнгей салып турар эвес, коллективинге болгаш ажыл-агыйын чорудуп турар девискээринге бедик социал харыысалганы алган. Ынчалдыр бүдүрүлге регионнуң чедери берге девискээрлеринге сая-сая акша-хөреңгини салып тургаш, оруктарны кылып, кожууннарның экономиктиг болгаш ажыл-агыйжы амыдыралында киржип турар. «Ойна» артель социал албан черлеринге, эмнелгелерге болгаш школаларга тускай сорулгалыг деткимчелерни көргүзүп турар. Ол ышкаш Тываның спортчуларын, чогаадыкчы салым-чаяанныг аныяктарны болгаш школачыларны үргүлчү деткиир чаңчылдыг.
«Ойна» тускай шериг операциязының эгезинден тура идепкейлиг хамааты туружун ээлеп, ТШО-да киржип турар дайынчыларга деткимче көргүзер дугайында кыйгыга бир дугаар дузазын көргүзерин илереткеннерниң бирээзи болган. Артельдиң ажылдакчылары мурнуку одуругда бистиң дайынчыларывыска ийи автомобильди – вездеход биле «Уралды» дамчыткан. Алдын тывыкчылары боттарының акша-хөреңгизи-биле үргүлчү квадрокоптерлер, генераторлар дээш ТШО-га эң-не чугула херек дериг-херекселдерни, ол ышкаш аъш-чемни саткаш чорудуп турарлар. Компанияның удуртулгазы ТШО-га чок болган шериглерниң өг-бүлелеринге хөмүр-дашты, картофельди үргүлчү дүжүрүп берип, сентябрь 1 уткуштур ажы-төлүн школага белеткээринге дузалажып, Чаа чыл биле Шагаа байырлалдарында чигирзиг белектер бээри чаңчыл апарган.
Тере-Хөл кожууннуң чурттакчыларынга «Ойна» артель улуг деткимчени үргүлчү көргүзүп турар. «Ойнаның» ачызында Куңгуртугда «Эзирлер уязы» спорт залы, Балыктыг сумузунда чаа школа, дүрген эмчи дуза чедирер эмнелгеге чаа оран-сава, ол ышкаш аныяк эмчилерге чурттаар бажыңнар туттунган. Оон аңгыда бүдүрүлге чери тудуг объектилериниң хоорзаларын болгаш иштики ажылдар кылырынга херек материалдарны садып берген. Ол ышкаш кожуунда эртип турар шупту хемчеглерге база деткикчилеп турарлар. Кожууннуң чурттакчыларынга алдын тывыкчылары пассажирлер аргыштырар чаа «Урал» машинаны белекке бергеш, кывар-чаар материалын база доктаамал хандырып турар. Тере-хөлчүлер ооң ачызында найысылал Кызылче аай-дедир халас аргыжар аргалыг апарганнар.
Эми алдын уургайы
Шагаада Тере-Хөл кожууннуң девискээринде Эми алдын уургайын сонуургап четтивис. Амгы үеде «Ойнаның» ол участогунда 100 ажыг специалист 2 сменада ажылдап турар.
Эми алдын уургайында «Ойна» артелиниң участок начальниги Иван Беговатовтуң чугаазы-биле алырга, хөй күш негеттинер болгаш механизастаттынган ажыл артельдиң быжыг, демниг болгаш профессионал коллективинден хамааржыр. Ажылынга бердинген, бүгү кадыг-бергелерни ажып эртеринге белен кижилерниң ачызында бүдүрүлге ажылдап турар. Смена бүрүзү дээрге-ле чүгле бойдустуң кадыг-берге байдалдарынга шылгалданы эртери эвес, коллективке бот-боттарынга дузалажыры болгаш деткижери-дир.
«Бо хүнде участокта 110 хире кижи ажылдап турар, оларның бежен хуузу тус черниң чурттакчылары. Республикада тускай эртемниг специалистер чогундан чамдык специалистер Саян артындан кээп ажылдап турар. Ажылчыннарның чурттаарынга таарымчалыг байдалды тургускан: хүнде 3 катап чемгерер, эртен-кежээ эмчи хыналдазын албан эртер, аарый берген таварылгада дораан эмчи дузазын көргүзер, спутник интернеди, телевидение, харылзаа бар, өг-бүлелери-биле үргүлчү долгажып турарлар, чунар-бажың, прачечная дээш шупту бар.
Ажылчыннар вахта аргазы-биле ажылдап турар – 2 ай ажылдааш, бир ай дыштаныр. 11 шак дургузунда ажылдаар, ажыл кадыг-берге. Акша-шалыңы республикада ортумак шалыңдан улуг, специалистиң деңнелинден хамааржыр, бир айда 180 муң рубльден өрү. Ам бодунда ажылчыннар четчир, ындыг-даа болза тускай специалистер хереглелде, чижээ, токарь-фрезеровщик, дарган, кран болгаш бульдозер машинистери, геологтар, дагжылар (горняк)» — деп, Иван Беговатов ажылын таныштырды.
Хову-Аксы чурттуг токарь Андрей Кошкар-оол Эми алдын уургайында 2000 чылдан тура ажылдап турар.
«Металл болбаазырадыр станоктарда ажылдап тур мен. Ниити ажыл стажым 30 ажыг болза, бо артельде 20 ажыг чыл ажылдап тур мен. «Ойна» артель тургустунганындан тура, Анатолий Афанасьевич Неволин-биле кады ажылдап эгелээн мен. Маңаа ажылдаарга эки чүвези – доктаамал, турум, акша-шалыңын өй-шаанда төлеп турар, ажылчыннарга шупту эки байдалды тургускан.
Чурум мында эки. Кайыын-даа келген оолдар бар, кижи бүрүзү бодунуң ажылын-на кылып турар. Шак, минуталар сагыыр. Мээң кылыр ажылым техника бүрүзүнүң артык кезектерин чондурар. Улуг станокта ажылдап турар болгаш, аар техника хандырылгазын кылып турар мен. Ол дээрге улуг бульдозерлер, улуг экскаваторлар, БелАЗ машиналар-дыр.
Алыс чер-чуртум Хову-Аксы. Ийис кыстыг, 7 уйнуктуг мен. Хову-Аксының «Тувакобальт» комбинатка ажылдап тургаш, баштай «Тыва золото» деп күрүне артелинге, оон улаштыр бээр келгеним бо»— деп, Андрей Досун-оолович чугаалады.
Эми алдын уургайында кадыг-берге ажыл кылып турар ажылчыннарның кадыкшылы үргүлчү хайгааралда. Ону найысылал Кызылдан солчуп ажылдап кээп турар фельдшер эмчилер чорудуп турар. Бо сменаның эмчизи Айлана Сиилин. Эртен 8.00 шакта эмчиниң ажылы эгелээр.
«Хүннүң-не эмчи хыналдазын эрттирип турар бис. Бо хүнде даңзыда 86 кижи бар. Эртенниң-не ажылчыннарның хан базыышкынын, судалын тудуп, эъдиниң изиин база алкоголь бар-чогун хынаар бис. Чижээ, бир кижи аарый берген таварылгада эмчи хыналдазын эрттиргеш, бирги эмчи дузазын көргүскеш, улаштыр чоок эмнелгеже чорудар бис.
Мында ажылдап турар фельдшерлер Кызыл хоорайда «Эмчи диагностика төвү» КХН-ниң ажылдакчылары-дыр. 10 ажыг фельдшерлер ээлчежип, вахта аргазы-биле ажылдап кээп тур бис. «Ойна» артельден аңгыда, өске черлерже база бисти чорудуп турар, чижээ, Качыкта чаа ажыттынып турар "Эльбрусметал литий", Тожуда "Лунсин" дээш оон-даа өске. 45 хонук ажылдааш, ынча хонук дыштаныр бис.
Эмнер болгаш эмчи дериг-херекселдери бүрүнү-биле хандыртынган. Кандыг-бир эмнер херек апарза, бистиң төпче чагыгны киирер бис» — деп, Айлана Сергеевна бодунуң ажылын таныштырды.
Эми алдын уургайында Тываның аңгы-аңгы кожууннарындан база өске регионнардан келген улус бар. Ылаңгыя чоок кожууннардан ажылдап кээп турар улус хөй. Крановщик Өлчей Хорбаа, чолаачы Эрес-оол Биче-оол Эрзинден келгеннер. Шору үр ажылдай берген дуржулгалыг алдынчылар бо черде омак-сөөк ылгажыр деп чүве чок, шупту эп-найыралдыг, демниг ажылдап-чурттап турар деп чугааладылар.
Ол хүн «ойнажылар» республиканың бүгү чону-биле бир деңге Шагааны уткуп байырлаза-даа, оларның ажылы уламчылап турар. Байырлалдарда чигирзиг белектер үлээр чаңчылын бо удаада база утпааннар. «Ойна» алдын тывыш артелиниң даргазының оралакчызы Сергей Липецкий баштаан удуртукчулар ол хүн Куңгуртугнуң школа интернадынга база «Хүнчүгеш» уруглар садынга чигирзиг белектерни чедирген. Куңгуртуг школазының директору Людмила Август-оол база «Хүнчүгеш» уруглар садының эргелекчизи Светлана Севекпит коллективтери-биле деткикчилеринге өөрүп четтиргенин илереттилер.
Тере-Хөл кожууннуң чагырга даргазының экономика, саң-хөө болгаш сайгарлыкчы чорук талазы-биле бирги оралакчызы Түмен Ховалыг социал албан черлеринге «Ойна» артелиниң чедирип турар үлүг-хуузунуң дугайында тайылбырлады:
«Куңгуртугда «Хүнчүгеш» уруглар сады 2022 чылда туттунган. Ооң тудуунга «Ойна» артели дузазын каткан. Ам чылыг, чырык, делгем чаа садикте 7 бөлүкте 120 уруг барып турар. Ооң мурнунда уруглар садынче оочур хөй, 60-даа чедип турган. Ам оочур деп чүве чок.
Чыл санында «Ойна» артели социал албан черлеринге, ылаңгыя уруглар садының чаштарынга белектерни сөңнеп турар. Чамдык албан черлериниң дилээ-биле оргтехника, дериг-херекселдер садып алыр акша-биле дузалап турар.
2024 чылдың төнчүзүнде «Ойна» артели Куңгуртуг суурга чунар-бажың тударынга 13 сая ажыг акша-биле дузалаан. Ол объектиниң төлевилел-смета документилерин кылып алган бис. Бо чылын чунар-бажың тудуу эгелээр. Кижи бүрүзү чунар-бажың тудуп алыр аргазы чок болгай. Ол дээш Куңгуртугнуң чурттакчы чону дыка өөрүп турар. Ынчангаш чаңгыс чер чурттугларымның мурнундан «Ойна» артелинге четтиргенимни илередир-дир мен».
Алдынай СОЯН.
Авторнуң тырттырган чуруктары.
“Шын” №8 2026 чылдың март 5