Тыва Республиканың алдарлыг чогаалчызы, чечен чогаал талазы-биле Күрүне шаңналының лауреады, сураглыг уруглар чогаалчызы, шүлүкчү, прозачы, очулдурукчу, бир дугаар тыва шүлүктээн тоожунуң («Аревэчи») автору Олег Өдербеевич Сувакпит 100 харлап турар. Ол 1926 чылдың май 9-та Чөөн-Хемчик кожууннуң Баян-Дугайга төрүттүнген. Ооң дыка хөй шүлүктери сураглыг ырлар апаргылаан. Күрүне шаңналынга төлептиг болган «Хуулгаазын кажыктарым» деп номундан болгаш Тиилелге хүнүнге, эки турачы дайынчыларга тураскааткан чамдык чогаалдарын силер бүгүдеге катап база бараалгаттывыс.
Салааларым
Салааларым саны каш деп?
Санап тургаш билип аар мен.
Бир холумда:
Бирээ, ийи, үш, дөрт, беш.
Бирээзинде:
Бирээ, ийи, үш, дөрт, беш.
Олар шупту каттышкаштың,
Он-дур, санап көрдүвүс-даа.
Оя сөглээн, шынын сөглээн,
Олар шупту аттарлыг де.
Биче, улуг аайы-биле
Билдилиг-даа, ажылгыр-даа,
«Орта чоор бе? Шынап бе?» - деп,
Олурбайн, билип ал че.
Улуг салаа –
Удуртуйн дээр.
Башкы салаа –
Башкылаайн дээр.
Ортаа салаа –
Очулдурайн дээр.
Биче салаа –
Бижээчилээйн дээр.
Хеймер салаа –
Хевилээйн дээр.
Көрбес сен бе, шуптузу-ла
Хөйнү билир эртемденнер.
Ол-даа канчаар,
Оон ыңай база дыңна.
Бапаа-маадыр – хой кадарзын.
Бажы-курлуг – сиген кессин.
Ортаа-мерген – кажаа тутсун.
Уваа-шээжек – инек сагзын.
Биче-мөөмей – анай тутсун.
Салааларым кандыг-дыр чээ?
Салымныг-ла малчыннар аа?
Адыр-адыр,
Ам-даа улам төөгүп берейн.
Матпаадыр –
Баштактаныр.
Бажы-шапы –
Баяннаар.
Ортаа-чечен –
Ойнадыр.
Уян-шээжек –
Улус чалаар.
Бичии-бөөвей –
Бир ыр ырлаар.
Кандыг-дыр чээ, салааларым
Кайгамчык-ла артистер аа?
Мени черле үзе кирбе,
Мени дыңнап, доктаадып ал.
Бапаа-матпа –
Бажың тутсун.
Бажы-кашпык –
Машина мунзун.
Ортаа-сайгыт –
Орук кылзын.
Учай-шевер –
Угулзалазын.
Биче-бучук –
Бийир кылзын.
Кылбазы чок, билбези чок.
Кыпсынчыг-ла салаалар аа?
Маадыр-бапаа –
Бажың аштазын.
Бажы-чапшык –
Манчы тутсун.
Ортаа-мерген –
Одун салзын.
Уваа-шээжек –
Улдуртсун.
Биче-мөөмей –
Биске салзын.
Аъш-чем база кылып билир.
Азарганчыг салаалар аа?
Салааларым, шыны херек,
Тывызыкта база кирген.
Сагынгырлар тыпсыннар дээш,
Дыңнаачаңнап чурттап чоруур.
«Салаа-быдаа садыргай,
Сайын-мөге төгерик».
(Ынаалар, хараача).
«Адыр-адыр салааларлыг.
Агбан-өгбен хевирлерлиг».
(Шиви).
Тывызыкта киргени ол.
Дыңнаарга-даа, аянныг де.
«Улуг-биче алышкылар,
Узаныр алышкылар.
Чарылбас алышкылар,
Чазаныр алышкылар».
(Салаалар).
«Чүстери хөй,
Чүзүнү чаңгыс алышкылар.
Адыры хөй,
Ажылы чаңгыс алышкылар».
(Салаалар).
Тывызык бооп чоруурунуң
Тывынгырын көрбес сен бе?
Салааларым саны он бол,
Санаарынга белен-даа бол,
Аразындан суг-даа өтпес,
Адырып-даа шыдавас сен.
Акы-дуңма бүгү чонум
Адыштанган салаалары
Чудуруктар болу берзе,
Шуут-ла каң дег күчүлер ол.
Эрге-шөлээ, хосталганы,
Эчис чыргал, аас-кежиин,
Араатандан камгалап ап,
Ажып тиилээн холдар ол-дур.
Холдарывыс күжү-биле
Чуртталгавыс тургускан бис.
Холдарывыс күжү-биле
Чуртталгавыс хөгжүткен бис.
Холдарывыс тутчуп алгаш,
Акы-дуңма болушкан бис.
Холдарывыс тутчуп алгаш,
Амыр тайбың доктааткан бис.
Холдарымның салаалары
Ховар диген эртине-дир.
Амыдырал чечекшиткен
Ажылчыннар – дарганнар-дыр.
Ийи холум салаалары
Игилимни ойнап чорзун!
Ижи-биле, күжү-биле
Ие-чуртум каастап чорзун!
***
Майның тозу
Чайны изиг, кышты соок дээш,
Болганчок-ла шыжыгар бис.
Чамдык улус мɵңге ногаан
Черге барып чурттаза дээр.
Ынчалза-даа чырык кɵрүп,
Агаар тынып ɵзүп келген
Ынак черим чүге-даа бол,
Канчалза-даа солувас мен.
Майның тозу – тɵрүттүнген
Чылыг болгаш чырык хүнүм.
Майның тозу – ынакшылым
Чараш кыстан тыпкан хүнүм.
Майның тозу – чуртталгамның
Чечектелген базымы-дыр.
Майның тозу – Тɵрээн чуртка
Бердингеним ырызы-дыр.
***
Эки турачы
Гвардейжи акым
Саая Эренчин-Доржуга тураскааттым.
Бодалдарым чыыра тыртып чадап ор мен.
Бодараан хүн херели дег алдыртпас-тыр.
Ырак чылдар, чалыы үем катап чурттап,
Ыдык улуг Тиилелгени сактып ор мен.
...Дубнонуң бертии чарыы чиндиңнээшке
Дүже бергеш, туруп чадап чыдырымда,
Дайзын огу буттуң сөөгүн чара шаапкан,
Дайынчы өөр бурунгаарлап арлы берген.
Үем уруг чедип келгеш, балыым шарып,
Үңгей-үңгей, мени чүктээш, союп кагжык.
Орус кыстың изиг дери арнымга дээп,
Оңгудува кады чуглуп чордувус-даа.
Падын барап, уруг хинчээн көрүп-ле чор.
Балыг күштүг, турдунмас-даа, бастынмас-даа.
– Чок, чок, сестра, мени каавыт, ажырбас – деп,
Човаг чокка аттынарын бодай бээр мен.
– Тенек сеткил бодаваңар, чурттаар херек,
Демиселди үргүлчүлеп, тулчур херек,
Менден эки туттунуңар, ефрейтор – дээш,
Мээн, бажым суйбай туткаш, чоруп кагды.
Шимээн чидип, дарызыг салгын сырыннап кээп,
Шиг-уг база билдинместеп, караңгылаан.
Булут-энчек кырывыстан шыва берген,
Бурунгаарлап чоруттунмас болу берген.
Балыгдан хан чеже хире төгүлбээн дээр,
Баш дескинип, дембээрей бээр апарган мен.
Сестра кыс балыым шарып, эмнер берип,
Сеткил човап, чаш төл ышкаш, ажаавышаан.
Эрин кургап, халыыдаксап келиримге,
Эңмескиден чылыг шайын ижиртип аар.
Аарыг күштүг, аштаар хырын уттундурган,
Адар даң-даа, дүмбей дүн-даа ылгаттынмас.
Даңны атсы сестра кыс карак шиммээн:
Таңныыл болгаш эмчи болуп, ора хонган.
Чем-даа чивес, удувас-даа, берге-ле кыс,
Черле ынчаш, кандыг ие төлү ыйнаан!
Хаяа-биле кыстың арны хүлүмзүреп,
Карактары шолбаннандыр кыптыгып кээп:
– Чоруулу – дээш, мени шанаа чыттыргаштыӊ,
Чоога иштин өрү алзы базып үндү.
– Холуң көдүр! – диген үн-даа чаңгыланды.
Холдарымда гранатам кирип келди.
Сестра кыс менче көргеш, шын-дыр дээнзиг,
Сеткил чоргаар, арны шириин тура дүштү.
– Сокса! – деп сөс тыва дылга дыңнап кагдым.
Соняны: «Бистии-дир» – дээш, шеле кааптым.
Граната чүгле ынаар караш дивээн,
Кыстың арны чырык хүн дег чайнап келди.
“Шын” №17 2026 чылдың май 7
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар max.ru/join/egenQ...