Сарыг шажын – тыва культураның база бир дазылы, эртем-билигниң өзээ, өг-бүле кижизидилгезиниң даянгыыжы. Тываның лама башкылары Будданың өөредиин: философияны, сан-чурагайны, дылдарны, чурулганы, эмнээшкинни хандыр өөренгеш, чонга эртем-билиин, ачы-дузазын көргүзүп чорааннар. Оларның бирээзинге бодунуң үезинде билдингир чораан, Даа кожууннуң эмчи-ламазы Балдан Аскакович Ооржакты хамаарыштырып болур. Бо хүнге чедир ооң буянын четтирип, харын-даа эмнедип чораан төрелдери база салгалдары улуг, ыдык өгбезин хүндүткел-биле сактып, чырык адынга мөгейип чоруурлар.
1800 чылдар төнчүзүнде Моолдуң Хаазут аймаандан ийи алышкы ыдыктыг Будданың өөредиин өөредип база чонну эмнээри-биле Тывага чадаг кылаштажып чедип келгеш, Даа кожуунга доктаап, сарыг шажынның өөредиин нептередип, чонну эмнеп эгелээн. Бирээзиниң чонда нептерээн ады Аскак-Кечил. Улуг башкыларының чөпшээрелин алгаш, ийи төрел угбашкыны кадай кылдыр алганнар. Оон-на ол кезек Ооржактарның төрел аймаа бодараан.
Аскак-Кечил чеди ажы-төлдүг болган, оларның бирээзи Балдан Аскакович Ооржак ачазының эртемин, ажыл-херээн уламчылап, Төвүт чуртунга тос чыл иштинде шажын эртемин хандыр өөренип, хелиң эртемниг бооп доозуп келгеш, чонну эмнеп, сарыг шажынның билиин чонга нептередип эгелээн. Улуг лама башкының адын чон хүндүлеп Ооржак-Хелиң деп адаар турган. «Ооржак-Хелиңниң таңын четтирген кижи дораан-на сегий бээр» деп чугаа чон аразынга тарай берип, оон-моон үзүк чок эмнедип кээп турган.
Ооржак-Хелиң (Балдан Ооржак) Шожал-Доржу биле Лопсаң-Шыырап деп ийи оолдуг болган. Шожал-Доржу Балданович ачазы Балдан Аскаковичиниң эртем чедип алыр дээш, Төвүт чуртунга канчаар чедип турганын база буддизм дугайында угаадыглыг чугааларын ажы-төлүнге чугаалап берип чораан.
Шожал-Доржу Балдановичиниң ачазының дугайында ажы-төлүнге чугаалап берип чораан төөгүзү:
"Бичии сес-тос хар үезинде Балданны ийи улуг акылары (лама башкылар) Төвүт чуртунче сарыг шажынның эртемин өөренири-биле үдеп чорупкан. Төвүт чуртунче чазын үнгеш, хар чаап, аңчылар аъттанып турар үеде четкен. Хүннү бадыр чоруп келгеш, ээн куруг ховуга дүн дүжүп кээрге, удуп чыдарда, бар чыткан уун демдектеп, бир чүве салып каар, оон башка эртен баар уу тывылбайн барып болур. Тевелиг чораан болза, тевезиниң өдээн кагбас, бичии хавынга суккаш, таалыңнап алыр.
Бир суурга келгеш, бичии Балданны шай хайындырып ижер ыяш садып эккээр кылдыр чоруткан. Чеде бээрге, чаңгыс тудум чээрген азы сиген чүве бе, тудускаш чорудупкан. Оол кайгап-харап, одун кыпсырга, каш чээргенде чүү боор, «сүг» дээш хып каар болган. Ыяш садыгжызынга ол чээргенин 2-3-даа катап садып ап барган. Оон ол садыгжы ужурун билип кааш, бичии лама от кыпсып, салып шыдавас-тыр деп моолдап чугаалааш, боду канчаар чаңгыс тудум чээрген-биле шай хайындырарын айтып берген-дир.
Тывазында ышкаш ыяш, суг төктүп чыдар эвес, чаш оол ону кайыын билир. Бичии, чалгыяк чуга кара паштың чүк-чүгүнден бичиилеп, бир талазы хайны бээрге-ле, бир талазынче тудуп тургаш хайындырар болган. Алгы хавында ааржы, саржаглыг далганын шайга былгап чип алыр. Орук ара чамдык өглерге шору шайладыр, чамдыкта кончуг изигде хүннү бадыр чем чивейн чоруп кээр, суксунга-ла кончуг берге, боттарының суук албанын-даа ижер таварылгалар тургулаан".
Күш-ажылдың хоочуну Долчун Лопсан-Шыыраповна Ондарның уруу Н.Д. Ондарга чугаалап берген сактыышкыны:
"Беш-алды хире харлыг тургаш, улаанут аарый берген мен. Адын безин адавас, чон анаа-ла Ооржак-Хелиң деп хүндүлеп адаар, төреливис-даа болур улуг эмчи башкыга авам мени чедире берген. Салгынга кавыспас дээш, чаза-ла чылыглап алган.
Эм-таңын ижиртип, суйбап-даа турар, тарбыдап, ном-судурун номчаан соонда экирээн мен. Өглер колдуунда алды ханалыг боор, кире берген өөвүс хөлчок улуг, чеди-сес-даа хана боор, каас-коязы мырыңай аажок болган.
Ол үеде Тываның хүрээлеринге кончуг шыырак эртем-билиглиг лама башкылар чонга ачы-буянын чедирип, тайга-таңдының кижи баспас черлеринден чыып кургаткан эм-дом оъттарын соктап кургаткаш, ажыглап чораан. Бойдус, чурагай эртемин эки билир лама башкылар тараа-быдааны кажан тарыырын, кайы чүкче, кандыг хүн чорук чоруурун чонга сүмелеп, айтып берип, ачы-дузазын чедирип турган".
Шожал-Доржу Балданович Ооржактың ажы-төлүнүң сактыышкыннары:
"Хорум-Даг суурувустуң Өршээл-Даг баары кыштаавыска шагаа үези келирге, авам-ачам аъш-чемин белеткээш, өөвүстүң эжиин дээктээш, өрегезин хаггаш (ол үеде шажын-чүдүлге хоруглуг-ла болгай), суурдан кайызы-даа сарыг шажын эртемин өөренип дооскан, бирээзи Депутат деп шолалыг, шын ады Сарыг Комбу, өскези Дарга-Лама, шын ады Дорвак, даайларывысты чалап эккээр. Дөрге баскактандыр олурупкан соонда, судурун быдырадыр номчуп-ла эгелээрлер, ак-тарааны адыштааш, бисче чажар-даа. Бис бичии улуска ол чүүлдер кончуг солун бооп каттыржырывыска, ававыс Сурат Сандыковна бисче багайтыр көрүп каарга, холдарывыс тейлей тудупкаш, томаарап олуруптар бис. Шагааны четтикпейн манаар бис, янзы-бүрү оюннар ойнаар, амданныг чем база чиир.
Өйлеп-өйлеп ачавыс: «Бо үеде ындыг таринаны номчуур болза эки» — дээш, чаа тариналарны өөредир турган. Тарина бижип каан саазынны доктааттыргаш, дораан суугуда хып чыдар отка өрттедиптер. Ол тариналарны бүгү назыда сактып алган номчуп, буддизмниң өөредиин чандыр баспазын кызып, ажы-төлүвүске база айтып берип чоруур бис. Балдан Аскакович Ооржак (Ооржак-Хелиң) буддизм эртеминге өөренип алгаш, чонга тарадып чораан билиглери, чедирип чораан ачы-буяны, бо хүн тыва чоннуң өртемчейже көрүжүн, мөзү шынарын хевирлеп, эки орукче айтып турар".
/ Анзат КУУЛАР.
“Шын” №35 2026 чылдың сентябрь 10
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn