Мира Викторовна Бавуу-Сюрюн – Россияда совет үеден бээр ажылдап чоруур сураглыг филолог, тыва дылдың шинчилекчизи. Ол Россияның тюркологтар комитединиң кежигүнү, РФ-тиң өөредилге болгаш эртем яамызының Федералдыг реестринче ады кирип турар аккредитациялыг эксперт, филология эртемнериниң доктору, Тываның күрүне университединиң тыва филология болгаш ниити дыл эртеминиң кафедразының профессору, «Тюркология» эртем-өөредилге төвүнүң үндезилекчизи. Эртем ажылдарын чырыдып турар «Российская тюркология», «Языки и фольклор коренных народов Сибири» сеткүүлдерниң болгаш «Современные тюркологические исследования» деп даштыкы сеткүүлдүң редколлегия кежигүнү. 60 ажыг эртем ажылдарының автору Мира Бавуу-Сюрюннуң удуртулгазы-биле алды эртемден кандидат диссертациязын камгалап алган. «Тюркология» эртем-өөредилге төвүнүң ажылдап кылганы тыва дылдың электроннуг корпузун тургузар төлевилелдиң эгелекчизи болгаш удуртукчузу. ТГШИ-ниң дыл секторунуң кол эртем ажылдакчызы. Тываның аңгы-аңгы булуңнарында ат-алдарлыг ажылдап чоруур чүс-чүс башкыларның болгаш университеттиң бодунда эгин кожа ажылдап чоруур башкыларның башкызы, эртем-билии дүвү чок далай дег делгем, ханы, төрээн дылын сайзырадып, кадагалап арттырар дээш сагыш-сеткилинден бердинип ажылдап чоруур улуг башкывыс чоокта чаа 70 харлаан. Хүндүлүг башкывыс дугайында сургуул чылдарывыстан бичии сактыышкынны сонуургадыр бодай-дыр мен.
1992 чылдың күзүнүнде Кызылдың күрүнениң башкы институдунуң төөгү-филология факультединиң тыва дыл, чогаал салбырынче дужаап кирип алырывыска, өөредилге талазы-биле проректор Мира Викторовна Оюн (ол үеде фамилиязы) турган. Улуг курс уруглары бисти: «Ии, ам тюркологияңарны Мира Викторовна башкылаар. Дыка шыңгыы, дыка коргунчуг, таптыг өөренир силер. Лекцияларын үзүп болбас, практиктиг кичээлдерде эки харыылап турар силер»– деп чагып шаг болганнар
Чаа, бис-даа сургуул амыдыралче шургуп киргеш, «Дыл эртеминче киирилде», «Чогаал эртеминче киирилде», «Орус дылдың практикуму»,«Тыва дылдың практикуму», «Түрк дылдар эртеминче киирилде» деп-ле, башкыларывысты танып ап, улуг сонуургал-биле өөренип кириптивис. Школага бир кичээл 45 минута дургузунда болур турган болза, дээди өөредилге черинге бир эртемни-ле ийи кичээл дургузунда өөренип кээр, ооң адын «пара» дээр деп билип, эгезинде чаңчыкпаан улус шылап калган-даа олургулаар турдувус. Бирги семестрни доозуп, кышкы сессияны дужааган соонда, ам-на дээди өөредилге чери деп чүл дээрзи билдинип, студент чуртталганың ажыын, чигирзиин биле берген бис.
«Тюркологияже киирилдеге» чайын шылгалда дужааган бис. Башкывыс Мира Викторовна кончуг шыңгыы хүлээп алырын бир дугаар ынчан көргенивис ол. Кижи кончуг таптыг харыылап олурда: «Шынап-ла ындыг бе?»– деп үзе кириптер. «Ийе, башкы»– дептериңге: «Таанда-ла, че, кайынам» – деп будалдырыптар. Ол-ла, ам бодуң булганып үнериң арткан. Билип алган чүүлдериңге арай-ла дадагалзап олурар болзуңза, бодуң шоруң: айтырыглар удаа-дараа чүдүрлүп кээрге, эштип үнүп шыдавайн баар сен. Аргажок билир хирезинде-ле, корткаш, соора «өчүй» кааптар болза, база талаар. Ол-бо былдап, оон-моон долгандырып, өзээнче киир харыылап шыдавас болзуңза, күзээн демдээңни албас сен. «Шынап ындыг, башкы»– дээш, чүге ындыгыл деп айтырыгны тодаргай кылдыр харыылаптарга, артык айтырыг салбас. Шылгалдага шала кошкак белеткенген болзуңза, чаңгыс айтырыгны сенден 4-5 янзы кылдыр салыптар. Ол дээрге хөөкүй студентини хилинчектээр дээш эвес, а харын-даа сактып кээр арга берип, углап олурары ол. Шак ол дөрт-беш айтырыг аразынга «аза бергеш», соора баары база кончуг. Ынчан чөгенчииңни көргүскениң ол болур. Харыы соонда ыыт чокка хаапкаш, тутсуп берген зачёт дептержигежин ажыдыптарга, харам чокка «5»-ти салып каан болур: карак таалаар «отл» азы «отлично» деп сөс соонга Оюн деп адын салып кааны ам-даа караамда чуруттунуп артып калган.
Бир дугаар курсту чедиишкинниг доозуптарывыска, мени кафедраже келдирипкен. «Новосибирскиниң күрүне университединче сени өөредип чорудар дээн-дир. Улузуң-биле сүмелешкеш, дораан ужуп чоруур ужурлуг сен. Мира Викторовна харыызын манап турар» деп кыска болгаш шыңгыы чугаа соонда өг-бүлеге сайгарылга үр болбаан. Улуг акым ол үеде Новосибирскиниң милиция школазынга өөренип турган. Чааскаан-даа чеде бээр болзумза, уткуп ап болур. Ынчалза-даа ол үениң билдингир чылдагааннары-биле ада-ием ынатпайн барган. Бир-ле хүн кудумчу автобузунуң артындан сыңмарлажып кире бергеш, улус аразынга тырлып турумда, ийи башкымның чугаалашкан үннери дыңналы берди. Клара Бүрбүлдеевна аажок хомудаан: «Надяны Новосибирскиже чорудар дээривиске, ынавайн барды. Ада-иези чөпшээревээн» – деп бо ийин. Арны-бажым изиш-ле диди. Улаштыр Доржу Сеңгиловичиниң үнү дыңналып келди: «Кайы Надя? Куулар бе? Ол-даа хоржок боор ийин оң. Кууларлар чаныган улус болбазыкпе. Мергенни чорудуптарывыска, канчап дедир чанып келчик». Шуут ыяткаш, эртежик дүже халааш, маңнап чорупкан мен. Шак ынчаар Новосибирск чорбазымза-даа, Тываның күрүне университедин кончуг шыырак башкыларым ачызында кызыл диплом-биле доостум. Улуг башкы, түрк дылдар шинчилекчизи эртемден Мира Викторовнаның мени эскерип үнелээни ол хире болган-дыр деп төрел аймаам түңнелди кылып, олчаан сеткилинден хүндүлеп көөр апарган. «Сээң башкыңны көрдүм» дээр кижи-ле хөй чүве, бо хүнде безин ол таварылганы утпаан.
1994 чылда башкывысты Турцияның лингвистика ниитилели Анкара университединче тыва дыл башкылаары-биле чалап аппарган.
Сургуул чылдарывыста бөлүүвүс аажок шимченгир, идепкейлиг, бир-ле хемчег организастаан, концерттер үндүрген-не турар бис. Виктор Көк-оол аттыг хөгжүм-шии театрының сценазынга билдингир артистер-биле амгы үениң «Хайыраан бодун» көргүзүп, кожамыктап, шүлүктеп, байырлалдарда башкыларывысты чалап алгаш, концерт көргүзер чаңчылдыг бис. Ылаңгыя Зарина эживистиң идиктер дугайында солун көргүзүү бо хүнге дээр уттундурбаанын чаа коллективке бодумну таныштырып турумда, Мира Викторовна сагындырып, «артистээр салымныымны» база немей шаап калды.
Улуг курстарга өөренип турувуста, башкывыс катап ажылдап чедип келген. Эрттирип турар хемчеглеривисче дыка чаптанчыг оглу Батырны эдертип алгаш кээрге, мурнувус былаажып, көдүрүпкеш, халчып, чурукка тырттырып ажаанзырап-ла турар улус бис. Ынчан амгы ышкаш смартфоннар бар эвес, плёнка сугар фотоаппараттыг, чуруктарны хоорай төвүнге келгеш, үндүртүп алыр чүве.
Мира Викторовнаны бистиң бөлүүвүс шыңгыы болгаш чөптүг чорукка ынак, артык чугаа чок деп билир бис. Бир-ле катап бир дугаар курста чаа өөренип кирип келген студентилерге чылдың эртип турар чаңчыл болган хемчег ниити чуртталга бажыңынга болган. Ооң адын-даа очулдурбас, дорт-ла «посвящение» хевээр арттырып кааны-биле курстан курсче «салгал дамчып» кел-ле чыткан чүве. Бо удаада ол хемчегниң дузу ажып, кызыгаары эриин ажа бергенин башкыларывыс билип кааш, улуг сайгарылганы кылган. Аңаа Мира Викторовнаның кыс уругларның мөзү-бүдүжүнге хамааржыр чугаазын ам-даа утпаан мен. Дыка-ла дээштиг «шииткел» ол болган деп бодап артып калган мен. «Надя биле Алдынай, харын-даа “общагада” чурттавайн турар бис деп амыраваңар! Силер турган болзуңарза, дөмей-ле эштериңерден дээредевес турган силер» деп сагындырыгны алган бис. Чалыы үениң дөскел чок, тенек «үүлгедиглери» келир үениң бичии уруглар өөредип кижизидер башкыларын база оюп эртпейн турганы ол.
Ол кажанда-даа чер-чурт ылгавас, дөргүл-төрел тыртпас, студент бүрүзүн кандыг бары-биле шын үнелеп көөр турган. Кажан-даа улуг үн-биле кончуттунуп, улус куду көрүп, сөглеп турбас башкы.
Амгы үеде 2033 чылга чедир үргүлчүлеп кээр «Тыва дылдың хөгжүлдезиниң эчис сорулгалары» деп күрүне программазы-биле тыва чоннуң төрээн дылын чидирбейн, кадагалап арттырып, улам сайзырадыр хемчеглер чоруп турар. Бо ажыл талазы-биле кандыг-бир чылдагааннар ужун тургустунуп кээр чидиг айтырыгларны шиитпирлээри-биле санал-оналын чогуур черлерже киирип, бедик арга-дуржулгазын, быжыг билиглерин «кашпык-үүргезинде чүктеп алган», «селемезин астып алган» сагыш аарып чоруур кол «полководчу» – сөзүнүң деңзизи аар эртемден Мира Бавуу-Сюрюн деп эскерип чоруур улус хөй. Тыва эртемниң төөгүзүнде көскү черни ээлеп чоруур башкывыска юбилейи-биле быжыг кадыкшылды, күзел-бодалдары бүдүп, эчис сорулгалары боттанып чоруурун күзээр-дир бис.
Надежда КУУЛАР.
Чурукту хоолгалаан дөзү: https://tuvancenter.ru, Макста «Үш ыдык» бөлүү.
“Шын” № 39 2026 чылдың октябрь 8
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn