«Хойлуг кижи каас, инектиг кижи тодуг» деп тыва улустуң үлегер домаанда дег, шынап-ла, малдыг кижи тодуг-догаа чурттап чоруур. Шаандан тура-ла тывалар өреге бүрүзү аксынга өй малды тудуп, ооң эъдин, сүдүн база алгы-кежин ажыглап чораан. Кыштың чыккылама соогунда, чайныӊ изиинде-даа, кудук-чайык, хаттыг, шуурганныгда-даа, мал ажылы төнмес. Тываның кайы-даа булуңунга чеде бээрге, дагдынган ажылынга холу кошкаш кылынмас эрес-кежээ малчыннарывыс хөй. Оларның бирээзи Сүт-Хөл кожууннуң Алдан-Маадыр сумузунуң малчыннары Шолбан Доржуевич, Чечек Кертик-ооловна Ондарларны номчукчуларывыска таныштырар-дыр бис.
«Миннип кээримге-ле, ада-ием малчын улус чорду. Ада-иемниң кыштаа Алаш биле Хемчиктиң каттышкан черинде Кара-Хыйырак деп черде, а чайлаавыс Манчүректиң Кара-Чарыкта. Ада-иемниң тос ажы-төлүнүң ийи- зи – кыс, чедизи – оол. Ачам ам-даа бар 88 харлыг, бистиң чанывыста малчыннап чоруур. Олар аныяандан тура-ла тыва кижиниң чеди чүзүн малын тудуп чораан улус» – деп, Шолбан Ондар кысказы-биле таныштырды.
Шолбан Доржуевич биле Чечек Кертик-ооловна өгленгенден бээр 30 чыл чоокшулап олурар. Олар бир кыстыг, бир оолдуг. Улуг оглу– Алдан-Маадыр ортумак школазында күш-культура башкызы. Бичии уруу Тываның Күрүне университединде филология факультединиң англи болгаш кыдат дыл салбырында 3 дугаар курста өөренип турар. Олар үш уйнуктарның эргим кырган-ада-иези.
Шолбан Доржуевич школаны дооскаш-ла, 18 харлыында ада-иезиниң малын улаштыр малдап кирипкен. Өөнүң ишти Чечек Кертик-ооловна – мал эмчизи.
Амгы үеде Ондарларның коданында 30 ажыг чылгы мал, 20 ажыг бызаалыг саар инектер-биле катай ниитизи-биле 50 ажыг баш бода мал, 700 ажыг шээр мал бар. Ынча хөй малды азырап, доруктуруп, садып-саарып амыдырап чоруурлар. 2018 чылдан эгелээш-ле «Муңчу малчын» деп атты-даа ап, аңгы-аңгы чылдарда Наадымнарга чемпионнап келгеннер.
Өгнүң эр ээзи Шолбан Ондар 1980 ажыг чылдарда, 18 харлыында, «Мурнакчы малчын» дээш Москва хоорайның ВДНХ-га дыштанып-даа чораан, «Серебрянкага» дыштаныр путёвка шаңналды-даа алган. Ажыл-ишчи тура-соруктуу-биле янзы-бүрү күрүне шаңналдарын удаа-дараа ап чоруур. Ада-иези шаандан турар малчыннап чораан болгаш «Мурнакчы малчын» деп атты төлептии-биле дакпыр-дакпыр чаалап ап, эдилеп чоруур.
Ажылгыр-кежээ өг-бүле азыраан малының кыштаар чемин боттары тарып, сигенин белеткээш, артыкшылдыын садып-саарып, акша-төгерикке чедирип ап чоруурлар. Тарааны ниитизи-биле 10 га черде тарып турарлар. Ажыл-агыйынга ажыглаар чаңгыс тракторлуг. Ондарларның изин истеп, кылып чоруур ажылын уламчылап, аал-оранын ээлээр кижизи – оларның улуг оглу.
Аалдың херээжен ээзи Чечек Кертик-ооловнаның ада-иези база шаандан тура-ла малчыннар. Ачазы – чылгычы. Инек малды черле хөйү-биле тудуп чорааннар. Авазы «Мурнакчы малчын» дээш шаанда Ленинградтан бээр дыштанып турган. Чечек Кертик-ооловнаның кады төрээннери беш, ол үш дугаары. Кады төрээннерниң аразындан ол ада-иезин салгаан малчын. Ада-иезин дөзеп, малын малдап арткан кижи Чечек болган.
Шээр малының дүгүн кыргааш, Кызыл хоорайга дужаагаш, бичии акша чедирип ап чоруурлар. Ондарларның эң-не улуг күзели – мал чеми белеткээри-биле трактор болгаш сиген рулоннаар дериг-херекселди күрүнеден деткимчеге алыры.
«Чылдың-на шээр-даа, бода-даа малывысты садып-саарып, өртекке чедирип акшалап алыр бис. «Заря» көдээ ажыл-агый кооперативинче 150-200 баш шээр малды дужаап турар бис. Оон ыңай малдың баш санынга санаан субсидия акшаны күрүнеден деткимчеге ап чоруур бис. Дөмей-ле амыдыралга чедишпес-тир. Ынчалза-даа өг-бүле дээш, ажы-төл, уйнуктар дээш шырбайып-ла чоруур бис» – деп, малчын ие чугаалады.
Ондарларның өг-бүлези– чеди ада ажылдыр малчыннар. Ада-ызыгуурун чеди ада ажылдыр шуптузун эки билир. Шолбан Доржуевичиниң кады төрээн дуңмазы– Каа-Хем кожуунда чылгы мал тудуп чоруур мурнакчы малчын.
Ада-ызыгуурунуң кылып чораан ажылын уламчылап, аныяк-өскенге дамчыдып чоруур эрес-кежээ ишчилерниң малының баш саны ам-даа көвүдээр дээрзи билдингир.
Айдың ОНДАР.
Чурукту маадырның архивинден алган.
«Шын» №32 2026 чылдың август 20
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn