| Эдуард Борисович Ондарның 55 харлаанынга |
В.Ш. Көк-оол аттыг национал хөгжүм-шии театрының билдингир ат-сураглыг артизи, киноактер, «Тыва Республиканың, Саха-Якутияның алдарлыг артизи», Тываның улустуң артизи (2012) база «РФ-тиң алдарлыг артизи» (2019) деп хүндүлүг аттарның эдилекчизи Эдуард Ондар бо айда төрүттүнген хүнүн демдеглеп эрттирип турар.
Ол 1971 чылдың июнь 23-те тоол-домакта доңнашкан, ак-көк Сүт-Хөл кожууннуң Суг-Аксы суурунга ада-иезиниң дун оглу болуп төрүттүнген. Төрүттүнүп кээрде-ле борбак, дирт кара оол боорга, кырган-авазы Дадарыкпай деп шола ат берген. Школага өөрени бергенде ада-иези Эдик деп адап алганнар. Ачазы Борис Дамдынович Ондар культураның хоочуну, бүгү назынында уран чүүлге бараан болуп келген. Баянга аажок ойнаар, хөглүг, баштак чугааларны, амыдыралдан эскериглерни боду чогаадып алгаш, бо-ла оюн-көргүзүглерге чугаалаар турган. Авазы Галина Седеновна Кызыл чурттуг, технолог мергежилдиг, садыг-кооперация шугумунга ажылдап чораан, амданныг аъш-чем кылырынга ынак, холу чемзиг, ырлаарынга сундулуг. Бичии Эдик школачы чылдарында эш-өөрүнүң аразындан шимченгир, эрес-кашпагайы-биле бо-ла ылгалып келген турар. Школаның турслеттарының идепкейлиг киржикчизи чораан. Хөөмейлээр, сыгыртыр артистер кээрге, аажок сонуургаар, оларны өттүнүп, бодунуң шаа-биле хөөмейлээр, сыгыртыр-даа турган. Улуг класстарга кээрге, башкылары: «Кым, кайнаар өөренирил? Күзелиң чүл?» деп айтырыгларга, ол боданмас-даа, хөй-ле үнелиг даштар казып тывар «геолог» болур мен дээр турган. Кызылдың 2 дугаар школазын дооскаш, чаңгыс классчызы Шаңгыш Монгуштуң аайы-биле уран чүүл училищезинче кирип алган. Аңаа өөренип тургаш, театр барып, артистерниң оюн-тоглаазын көрүп, оларның-биле чоок чугаалажып, чамдыкта бир-ле бичии овур-хевирлерге боду киржип, ойнап тургаш, театрның агымының аайынче кирип, магадап, артист мергежилди сонуургай берген. Ооң-на хараазы-биле мергежилин улам-на бедидип алыры чугула дээрзин билгеш, Санкт-Петербургтуң театр академиязынче кирип алган. Театр академиязынга өөренип турган чылдары аңаа эң-не уттундурбас болуп арткан. Артист болур мергежилинге улам-на хандыкшып, бурунгаар идегелдиг базымнарны база амыдыралында кады чурттаар эшти-даа оон тыпкан.
Чоннуң база бир чоргааралы, ховар артист оглу Эдуард Ондар сценага 50 ажыг аңгы-аңгы овур-хевирлерни тускай аянныг кылдыр хуулдуруп, сагыш-сеткилинден бердинип, ойнап, эш-өөрүнүң бүзүрелин, чоннуң бедик үнелелин чаалап ап келген. Ооң баштак-хөглүг пародия, этюд көргүзүглери көрүкчүлерни бо-ла сонуургадып, бодандыра бээр. Ол эдилели баксыраан хеп чуур машина, хол-биле эът тыртар машина, эжик, ыргак кадаг дээш оон-даа өске эт-херекселдер бооп хуула бээри кайгамчык. 20 харлыг, хып дээн аныяк үезинде узбек кинога поезд иштинге оорланып чоруп турар бичии оолдуң, а 30 харлыг тургаш, Чиңгис-Хаанның ролюн ойнаан. Ооң ол каржы-дошкун овур-хевиринче кирери эң берге, нарын болганын, кирип чадап, месилдежип, бергедешкенин бо-ла сактыр турган.
Ажылдап келген үелеринде хөй санныг концерт, шии, киноларга долгандыр амыдыралда болуушкуннарны бодунуң тывынгыр, чогаадыкчы бедик тура-соруу-биле овур-хевирлерни ол-ла хевээр ойнап көргүзүптер, салым-чаяаны хөй талалыг, мергежилинге бердинген, арга-дуржулгазы байлак, тывынгыр артист.
Эдуард Ондарның амыдыралының чөленгиижи, деткикчизи, аас-кежии – өөнүң ишти Светлана Георгиевна, чуваш омак-сөөктүг, Ярославльдың театр институдун дооскан. Амгы үеде ойнаарактар театрының артизи. Олар бир кыстыг.
«Дыка-ла хөй аңгы-аңгы чурттарга четтим. Төрээн Тывам дег эргим, каас чурт чок чорду, уран чүүлү бир янзы, кайгамчык, мээң бодалым, сагыш-сеткилимден ындындан-на эрзиг дээр-дир мен. Хөөмей, сыгыды – канчаар-даа аажок чоргааранчыг. Бистиң бойдузувус, черивис, даглар, хемнер онзагай агаарлыг, чыттыг, амданныг. Төрээн дылывысты, байлак ёзу-чаңчылдарывысты карак огу дег камгалаар ужурлуг бис. Кижизидилге чажындан эгелээр, биче сеткилдиг болур, улугну хүндүлээр, бичиилерни карактаар, камгалаар. Чуртумга, черимге, улуг, чырык театрымга дыка ынак мен.
Уран чүүлге бердинген салым-чаяанныг кижилерниң бүгү сагыш-сеткилиниң чажыды «шыдамык чорук» деп сөсте доңнашкан деп бодаар мен. Театрга, сцена кырынга бердинип, шыдамык ажылдаары, тергеге дугуй дег үнелиг, ооң өзээн үзүк чок чаап, чаартып турары-дыр.
«Эш-өөрүм-даа, көрүкчүлер-даа ойнаан ынак овур-хевириңер деп айтырыгны болганчок-ла салыр-дыр. Меңээ кандыг-даа рольду ойнаары – эң-не берге, харыысалгалыг, ол дээрге-ле улуг бүзүрел, аас-кежик, чоргаарал-дыр. Шупту ойнаан рольдарымга ынак мен. Сураглыг режиссер К. Станиславскийниң чугаалааны дег “Сценага улуг, бичии деп овур-хевирлер турбас, ол канчаарга-даа адыш иштинде дег көскү» – деп, ол улуг карактары-биле бүзүрелдиг, дорт көрбүшаан, чугаазын доосту.
/ И.Д. Ооржак, А.С. Пушкин аттыг ном саңының редактору.
Чуруктарны авторнуң архивинден алган.
“Шын” №24 2026 чылдың июнь 25
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...