Миннип кээримге, бистиң бажыңывыста самбың даажы шаккыңайнып турар чүве. Сакпыттары улуг-улуг, борбаксымаар самбыңның ток-ток дээр даажы артында-ла тааланчыг аялга дег болур. А чук болгаш чиңгежек кырлыг сакпыттар шак-шак кылдыр дыңналыр чүве ийин. Каракты ажыдып кээрге, стол долдур чоорган дег кылдыр кыдырааштар арыннарын чыпшырып каан отчёт шалага дээр чыгай берген, авам самбыңын хап, шак ол «чоорганда» саннарын шүүштүрүп олурар. Шимээргеп болбас деп билир бис, оон башка частырыг үнүп кээп болур – катап санап бадырар апаар.
Аныяандан-на садыгжылап ажылдап чораан авам Чойганмаа Лодайовна Монгуш ынчан школа-интернатка склад эргелекчизи бооп ажылдап турган. Ол үеде ийи чүс ажыг өөреникчини чемгерип, ССРЭ үезиниң чүзүн-баазын төттүнмес аъш-чеминиң отчедун кылып турганы ол. Кежээлерде ачам база дузалажыр. Иелээн деңге доозуп ап, чаңгыс садыгга күш-ажылчы баштайгы базымнарын эгелээн улус-тур. Ачамның чайы чок апарганда, даай-авам дузалажып чедип кээр. Бисти шимээргешпейн олурар кылдыр көгүдерге, мен албан даай-авамдан бир-ле чүвени негеп, «садыглажып» алыр мен. Химия-биле дыдырартып каан бажының дүгүн аткаар бөлүп алган ободогун-даа алыксаар-ла мен, шоколад-даа негээр-ле мен.
Бажыңга чем кылыр деп баргаш-ла, болганчок мээң бичии тургаш, чугаалап турганым ёзугаар «роки-ракии» кылыр деп барган турар чүве. Хүнзедир отчет кылып, чай чок апаарга, бир-ле катап мен хайындырган чем негээн ышкажыл мен. Таптыг чем кылыптар эът төне берген турган чүве-дир. Мен авамга өгенип чеде бергеш: «Маню-муню бижип-ле орба даан, мама, роки-ракииден-даа болза хайындырывыт даан»— дээн ышкажыл мен. Меню бижип, отчёт кылбайн, рожкиден хайындырып көр деп турганым ол. Олчаан-на сугга хайындыргаш, сыскааш, ак-саржагга согунаны быжырыпкаш, холуй былгап каан макаронга ынаам кончуг апарган.
Ававыс кара эртен үнер – кара дүне келир турган. Понедельник санында совхозтуң конторазынче халыыр. Чүък машиналарының хуваалдазында хоорайдан чемнээр машина чөпшээредип алыры ол. Отчёт дужаагаш, кежээки автобус-биле кээр болза, хеймер дуңмавыс уткуй маңнааш, четтинипкеш, кады кирип кээрлер. Бир дугаарында печка баарында бичии сандайга авазын олурткаш, эмип алыр. Ооң соонда сумказын үжээр.
Он кады төрээнниң улуу болгаш, ававыс дуңмаларын өглеп-баштап өөредир дээш, ыңай-бээр чоруп-ла каар турган. Чедер-четпес, бар-чок эт-сеп четчелеп, аъш-чем садып Саян-на ашкан дээр. Бисти ачавыс аъшкарып-чемгерип, азырап артар турган. Шеригде, соңгаар студент дуңмаларынче посылка-ла белеткээн турар. Бисти база дээди эртемге чедирип, өглеп-баштап, ажы-төлүвүстү азырап каан хирезинде ам-даа уйнуктарынга ынаа хевээр. Оларынга пенсиязын үлеп, телефон, ноутбук, идик-хеп садып берип-ле чоруур.
Самбалыг-авам деп адаар кижи Буян болгай. Ол авамның кады төрээн садыгжы дуңмазының оглу-дур. Бичиизинден бажыңга өскен болгаш, база миннип кээрге-ле, самбың чууктап олурган хире. Чаш кижи самбыңны самба дээр болган. Олчаан Самбалыг-авам деп аттыг болганы ол. Назынында ажылдап кээрге-ле, ындыг-ла ыйнаан, ам-даа санаары аажок. Садыгга баргаш, бараанын килдедип тургаш-ла, бажының иштинге бодап кааптар. Садыгжы чазыптар болза, дораан эскерип, айтып бээр. Ай санында төлээр электроэнергиязын, чылда төлээр үндүрүгнү самбың-биле азы кыдыраашка чадалай бодап алгаш, түңүн баш бурунгаар үндүрүп алган олурар. Санажыпкан соонда, квитанцияларын база кончуг таптыг чыып алыр.
Ававыс шевер кижи. Бичиивисте пөс, кружевалар садып эккелгеш, шуптувуска дыка чараш платьелерни даарап кедирер, фасоннары аңгы-аңгы болур. Кара далай эриинде «Орлёнок» лагеринче дыштаныр путёвка-биле шаңнатканымда, караңгы-кызыл торгу-биле тыва платьени даарап берген. Чурукка тырттырарда, оомну кедип алырымга, отрядым уруглары аажок чарашсынып турар чүве. Бир катап бодунуң эрги норка бөргүн сөккеш, ачамга халбаңнарлыг эр бөрт даарап эгелээн. Удуп чыдып алгаш, көрүп чыдарымга: «Арай бичии кылдыр быжып алган-дыр мен, анчыын аа. Ам канчаар, уруум кедер болган-дыр»– дептерге, амырааш, тура халааш, чанынга олуруп алыр болгай мен. Шак ынчаар 6 класс бичии уруг норка бөрттү кеткен мен. Хүрең драп кышкы тонумга пөзү хүрең норка кежи бөрт дыка тааржыр чүве. Улуг улус мени көрүп кааш-ла: «Ии, норка бөрттүг!» – деп магадаар турган.
Арыг-силиг болгаш амданныг чем кылырын чугаалаан-даа ажыы чок. Орун-дөжектиң чадыгларын улуг-хүн санында солааш, чуур. Шала чуурда, плинтустардан бээр тиг бүрүзүн өттүрүп тургаш чуур деп бичиивисте-ле өөредип каан. Байырлал санында бажыңны чугайлаар, чай боорга-ла, дозуланыр. Дозулуг шаланың кырындан лак-биле кылайтыр база албан чаап алыр. Бичии-ле хирлиг хеп кедиптер болзуңза, дораан ужулдурар. Солуй кеттингеш, чуг деп негээр.
Назы-хары 80 чедип турар-даа болза, номчуттунарын ам-даа салбаан. Дөрде номунуң шкавында орус, тыва дылдарда номнары эңдерик. Почта салбыры доктаамал ажылдап турар үеде чагыдылгазы база дыка хөй турган: «Шын», «Комсомольская правданың» «семиспейи», «Аргументы и факты» дээш-ле...
Март 8-биле ававыска байырывыс чедирип, быжыг кадыкшылды, узун назынны күзээр-дир бис.
Надежда КУУЛАР.
Чурукту маадырның архивинден алган.
“Шын” №8 2026 чылдың март 5