БАРЫЫН-ХЕМЧИК КОЖУУННУҢ 100 ЧЫЛДААНЫНГА
Бо дээрге Барыын-Хемчик кожууннуң девискээринде чон ортузунда нептерээн шола ат болуп турар. Институт соонда Кызыл-Мажалык школазынга ажылдап кээримге, Кызыл-Тайга, Хөнделең чурттуг башкылар Биче-кыс Бадакаевна, Дасык-Кундан Ооржаковна, Севил Шевер-ооловна суглардан Самдар-Кожай деп атты дыңнаан мен. Оон бээр элээн чылдар эрте берген…
Амыдыралдың аайы-биле Ак-Довурактың бир дугаар школазынга ажылдай берген мен. Ынчан ол коллективтиң барык 70 хуузу орус башкылар турган чүве. Ол үеде даг-дүгү болбаазырадыр фабрика ажылдап турган. Бир хүн башкыларның эртер ужурлуг эмчи шинчилгези эртер дээш, поликлиникага чеде бердим. Башкылар эңдере. Оочурлап алгаш турумда, орус башкыларны дыңнаарымга: «Надо же» – деп-ле регистратураның соңгазындан ырадыр халчып турлар. Топтап көре бээримге, ол соңга чанында бир янзы кеттинген кижи тур. Ол ортумак сынныг, хөлчок додуккан хүрең арынныг, капюшоннуг куу плащтыг, ийи саарзык идиктерлиг: бир будунда сапог, а өскезинде суг идии. А мен үстүнде адааным башкыларның чугаазын дораан сактып келдим – «Аа, бо дээрге Самдар-Кожай деп кижи бо ышкажыл». Оон мен бөкперлежип алгаш турган орус башкыларның чанынга чеде бергеш: «Он же миллионер нашего кожуу- на» — дептеримге, олар мени үглей-ле бердилер.
– Да ты что, Бегзиевна?! Какой он миллионер, шутишь что ли? А дети куда смотрят? Наверное, у него и детей нет... – деп чугаалап турлар.
Таптыг-ла ол өйде Көкен Салчаковна Чаян-Хоо башкы кирип келди. Мен дораан: «Көкен Салчаковна, бо башкыларга дуу Самдар-Кожай эң бай, миллионер кижи-дир деп чугаалап көрем, меңээ бүзүревейн тур- лар» – дидим. Оон Салчаковна дораан чугаалады: «Да, Альбина Петровна, Вера Ивановна, у него «деньги куры не клюют», очень богатый человек. А то, что он так одет, значит так надо». А мен база Салчаковнага улажып: «А ведь от него пахнет солнцем, дымом костра, травой и навозом. В этом запахе ничего ядовитого нет. Он свои деньги хранит в бутылках шампанского и прячет. Госплан района выполняет по сдаче мяса и шерсти» – деп чугааладым. Шуугажып турган башкылар-даа ыыт чок.
Оон школа директору Альбина Петровна Кончакова тургаш: «Да, тогда он действительно удивительный человек» — деп түңнеп кагды. Ынчан Самдар-Кожайны бир дугаар көргеним ол болган.
САМДАР-КОЖАЙНЫҢ САЛГАЛДАРЫ
Бо чылын Барыын-Хемчик кожуунувустуң 100 чылдаан байырлалынга киржир аас-кежиктиг болдувус.
Ол-ла аъш-чемниг ак өглерниң аразындан бир өг бистиң кичээнгейивисти сорунзалай берди. Өгнүң ады «Самдар-Кожайның өө» деп каан. Өг чанында дириг ирт, сергелерни баглап каан болду. Даштын ийи черде улуг паштарда база өг иштинде пашта чаа дөгерген малының изиг-ханын, эъдин улдуруп, дүлүп хайындырып турар. Эрткен-дүшкен чонну кыйгырып, аъшкарып-чемгерип турар болду. Кады чораан дуңмаларым-биле чеде бердивис. Бисти өгже чалап, дөрже эрттирип шайлаткан. Чоруп тура, черле сонуургаан айтырыымны салдым:
– Силерни кым мынчалдыр организастап, удуртуп тур? Черле бир-ле кижи баштаар-ла болгай – дээримге, дораан бирээзи чугаалай берди.
Ол бүгү буянныг ажылды Самдар-Кожайның кады төрээн дуңмазы Монгуш-оолдуң уруу Нина Монгуш-ооловна баштап турар болду. Ол Самдар-Кожайның бир оглу Шымбай-оолдуң уруу Урана база хеймер оглу Сергей (шолазы Кожай Сергей) болдулар. Ооң уйнуу Буян дээш ниитизи-биле Самдар-Кожайның салгалдары 10 ажыг кижи киришкен. База Самдар-Кожайның уруу Бе-Саар (амгы үеде 76 харлыг) бар. Ооң уруу Анюта Владимировна дөргүл-төрелдерин демнештирген, даай-авазынга, угбазы Нинага дузалажып, буянныг ажылды кылган.
Байырлалдың түңнелинде «Самдар-Кожайның өө» ийиги черни ээлеп, шаңналды алганнар.
МАЛЫНЫҢ ДУЮУ ҮЗҮЛБЭЭН
Өскен-төрээн кожуунум 100 харлаар дей бээрге, элээн-не боданган мен: «Кожуунумга чүнү канчаптар кижи боор мен». Оон элээн боданганым түңнелинде, кожуунумнуң төөгүде кирген алдар-аттыг кижилерин «Чоннуң чоон оруунга» алдаржыдып, мөңгежидип, аныяк-өскенге сагындырып, таныштырып көрзе кандыг боор деп түңнелге келдим. Бо бүгүнү кылырда, эвилелчи дузалакчы херек. Ындыг кижи мээң төрел дуңмам Оскал-оол Лама-Сурунович Салчак – Тываның Конституция судунуң даргазынга чедир ажылдаан. Ооң-биле дугурушкаш, бодалывысты боттандырып кириптивис. Кожуундан чаңгыс көпеек-даа албаан бис.
«XX чүс чылдың алдарлыг кижилери» деп күрүне номун ажыдып, ооң ында төөгүде кирген алдарлыг кижилериниң ушта бижилгезин кылдым. Мону кылып тургаш, бир частырыг кылган болдум. Көдээ ажыл-агый адырында Кызыл-Тайга чурттуг Сүүр-оол Монгуш деп кижини каксы көргеш, эрттирипкен болган мен. Ол номда бижилгеде чаңгыс-даа Самдар-Кожай деп ат чок. А мен Самдарның шын адын (харын-даа бүгү чон) калбаа-биле билбес турганывыс шын. Ону чон чүгле Самдар-Кожай деп билир турган. Байырлал эрткен соонда, үр болбаанда Самдар-Кожайны «Сактыышкын аллеязында» немей киирип кагдывыс.
Бо кайгамчык кижи Ада-чурттуң Улуг дайынынга аъттарын база бода болгаш шээр малын хамыкты мурнай сүрүп эккелгеш, дужаап берген. Хөнделең сумузунга «ГАЗ-51» деп чүък машиназын база 200 шээр малын халаска берген. Аксы-Барлык сумузунга база 200 ажыг шээр малды үзүп берген.
Ол хирезинде-ле ону кызагдалга таварыштырып, малын хавырып турган үелер база турган. Ооң кадында чонунуң «куда дой», «сөөлгү дой» эрттирер дээн дилеглерин доп-дораан күүседип бээр чораан.
Бо ховар кижи дугайында Тываның улустуң чогаалчызы Маадыр-оол Ховалыг Самдар-Кожай дугайында номну бижээн. Харын-даа ооң уланчызы кылдыр «Самдарның салгалдары» деп улай бижипкен болза деп бодаар чордум.
Самдар-Кожай — бойдустуң бир янзы төлү. Ол оран-делегей ээзинге ужуражып, чугаалажып, харылзаазын үспейн чораан кижи болуп турар. Ол дээрге кижи болганга таварышпас, чүгле шилиттинген ховар кижиге таваржыр дээр чораан. Ындыг таварылгалар анаа бир чүве эвес. Кижиниң бодунга таварышкан шенелдени, негелдени шыдажып эртеринден кончуг хамааржыр дээр. А Самдар ол бүгү шенелдени шыдажып эрткен кижи дизе, черле частырыг болбас. Чүге дээрге ооң салгалдары — ажы-төлү, уйнуктары, ачылары ооң азырап чораан малының дуюун үспейн, улаштыр азырап, өстүрүп чоруурлар.
Оларның аразында муңчу хойжулар база бар. Чижээ, Барыын-Хемчик кожуунда Шолбан Матпирийович Монгуш. Матпирий дээрге Самдар-Кожайның ийи дугаар оглу. Ол шупту он ажы-төлдүг кижи-дир.
Кызыл кожуунда: Аян Яковович Чаш-оол, Барыын-Хемчиктиң Бижиктиг-Хая сумузунда Аяс Дадар-оолович Монгуш, Хөнделең сумузунда Алаш деп черде Долаана Шымбай-ооловна Монгуш шээр болгаш бода малды өстүрүп чоруур. Ол дээрге Самдар-Кожайның чурттап чораан чер девискээри болур.
Эң-не өөрүнчүг чүве — Самдарның малының дуюу бо хүнге чедир үзүлбээн. Ооң салгалдарындан ам-даа муңчу хойжулар өзүп көвүдеп-ле турар болзун деп йөрээлим-биле бо чүүлүмнү доозайн.
/ Валентина БЕГЗИ (Монгуш), Тываның улустуң башкызы.
Чуруктарны авторнуң архивинден алган.
"Шын" №1 2026 чылдың январь 15