Авам, ачам меңээ
Садып берген, оой-ээй,
Аажок чараш ойнаар
Самолёдум, оой-ээй…
Бичии чаштарның бо эң-не ынак ырызын ырлаваан кижи-даа чок боор. Эрткен вектиң 60 чылдарында бижиттинген «Самолёдум» деп ырының төөгүзү узун. Ооң сөзүн уруглар чогаалчызы Кара-Күске Чооду, а аялгазын бот-тывынгыр композитор Каң-оол Баазаң-оол чогааткан.
Чогаалчы биле композитор — ийи эжишкиниң «бодараткан» өлүм чок ырызы бо хүнге чедир уруглар садтарында, школаларда чаңгыланып чоруур, улуг-даа, бичии-даа улустуң ынак ырызы.
Ынчангаш бичии ыраажылар болгаш чурукчулар аразынга «Самолёдум» фестиваль-мөөрейни композиторнуң уруу, ТР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы, Сукпактың уругларның уран чүүл школазының хор болгаш ыры клазының дээди категорияның башкызы Алёна Баазан-оолдуң бот-идепкейи-биле эгелээн. Беш чылда чаңгыс эртер мөөрей чогаалчы биле композиторнуң төрээн чур- ту — Самагалдайда эртип турар.
Чарылбас ийи эжишки
Бо чылдың апрель 15-те бот-тывынгыр композитор, башкы, Тыва АССР-ниң алдарлыг артизи Каң-оол Баазаң-оол биле Тываның улустуң чогаалчызы, Тес-Хем кожууннуң хүндүлүг хамаатызы, уругларның ынак чогаалчызы Кара-Күске Чоодунуң 90 харлаар юбилейлеринге база Тургузукчу күш-ажылдың болгаш өг-бүлениң ыдыктарының чылынга тураскаадып эрттирген.
Композитор К.Д. Баазаң-оолдуң уруу Алёна Каң-ооловна «Самолёдум-2026» фестиваль-мөөрейни ажыдып тура, чогаадыкчы ийи эжишкиниң найыралын болгаш төөгүзүн таныштырган.
Кара-Күске Күнзекович биле Каң-оол Далай-оолович аразында суг акпас эжишкилер чораан. Олар шериг албан-хүлээлгезинче чаңгыс хүнде чорааш, чаңгыс хүнде чанып келгеннер. Иелээн дээди эртемнер чедип алгаш, Чыргалаңды сумузунга ажылдап эгелээннер. Бирээ- зи — агроном, өскези – башкы.
«Мындыг солун төөгүлүг улус. Бүгү назынында өг-бүлелери-биле эдержип, чурттап чордулар. Амгы үеде ачам, Каң-оол Далай-оолович, чок-даа болза, Кара-Күске Күнзекович-биле ам-даа харылзаавыс үспейн чоруур бис.
«Самолёдум» деп ырызы олар Чыргалаңдыга ажылдап турда төрүттүнген. Ам бо хүнде бо ыры 63 харлыг.
Кандыг-даа чогаалчының чуртталгазын ооң чогаадыкчы ажыл-ижинден көрүп болур. Авам-ачам өгленип алганда, ачам авамга тураскаадып, «Өвүр кызы» деп ырыны бижээн, оон 1961 чылда Хандагайтыга дун уруу Катя төрүттүнүп кээрге, «Хүлүмзүрү, мээң кызым» деп ырызын, Чыргалаңдыга Эмиль төрүттүнерге, «Салгакчылар» деп ырызын бижээн. Самагалдайга мен төрүттүнеримге, мээң шола адымга «Чолдак-Ойну» чогааткан. Ачамның биске тураскаадып арттырып каан ырыларын база «Самолёдумну» өгбе назылыг улус безин ам-даа ырлажып чоруур. Өлүм чок «Самолёдум» республика чергелиг «ХХ век- тиң тергиин уруглар ырызы» мөөрейниң тиилекчизи болган!» — деп, композиторнуң уруу чугаалаан.
Белеткели шыырак
Ийи дугаар эртип турар «Самолёдум» мөөрейге республиканың аңгы-аңгы булуңнарындан ниитизи-биле 158 салым-чаяанныг уруглар база башкылары келген: Барыын-Хемчик, Бай-Тайга, Каа-Хем, Кызыл, Өвүр, Таңды, Улуг-Хем, Эрзин, Тес-Хем база Кызыл хоорай.
Ол хүн Самагалдайның клувунда кижи бажы кизирт болду. Көрүкчүлер болгаш аарыкчылар зал долу. Клубтуң фойезинде чурук мөөрейиниң киржикчилериниң ажылдарын делгээн. Ооң темазы К.Д. Баазаң-оолдуң аялгазынга болгаш К.К. Чоодунуң сөзүнге бижээн ырыларга тураскааткан чуруктар.
Киржикчилерниң белеткенип турарын сонуургап көрдүм. Сцена артында аңгы-аңгы өрээлдерде киржикчилерни организакчылар аъшкарып-чемгерип, белеткениринге эптиг байдалды тургускан болду.
Бир өрээлде Кызыл кожууннуң Кур-Чер сумузундан келген «Аялга» бөлүү сценаже үнеринге белеткенип турлар. Мөңге-Байыр Монгуш аттыг уругларның уран чүүл школазының ыры башкызы Долаана Сарыг-ооловна Оюн ырлаар салым-чаяанныг элээди 6 уругну эдертип келген. Олар республика чергелиг фестиваль-мөөрейге бир дугаар киржип келген, ынчангаш бичии девидеп-даа турза, чедиишкинниг киржиринге бүзүрели улуг дээрзин башкызы дыңнатты. Уруглар «Хүннээрек» биле «Радуга» деп ийи ырыны күүсеткеннер.
Коридорнуң бир ужунда көңгүс бичии уруг ырлап тур. Ол Өвүрнүң Чаа-Суурдан келген 6 харлыг Амели-дир. Башкызы Надежда Васильевна Тюлюш-биле «Кара диис» деп ырызын белеткеп турлар. Ооң эжи Айда-Сай Докмит база киржип келген. Ооң башкызы Салбакай Кызыл-ооловна Тумат. Айда-Сай «Шайывыс» биле «Ачай» деп ырларны бараалгаткан.
Киржикчилер аразында садик назылыг хензиг чаштар бар-дыр. Оларны башкылары дагаа оолдары ышкаш бөлүктей чыып, күүселделер аразында идик-хевин солаан, ажаанзырап-ла турарлар. Чамдыктарын горшокка-даа олуртуп турарын чаптап көрдүм.
«Самолёдум» фестиваль-мөөрей «Чашкы шагның ырылары» деп девиз-биле эрткен. Ылап-ла ындыг, композитор Каң-оол Баазаң-оол биле чогаалчы Кара-Күске Чоодунуң чаштарга бижээн ырыларының сөзү бөдүүн, ырлаттынгыр, аялгалары чараш, сагыш-сеткилге уттундурбас болуп артар. Ол ышкаш оларның бижээн ырылары уругларны найыралдыг, демниг база өөрүшкүлүг болурунга идигни берип турар.
Хемчегни Делеглерниң 3 салгалы — кырган-ачазы ТР-ниң культуразының тергиини Юрий Делег, оглу Тес-Хем кожууннуң алдарлыг артизи Доржу-Белек Делег база уйнуу Даниил Делег киржикчилерниң хей-аъдын көдүрүп «Самолёдум» деп ырызын ырлаштылар.
Улаштыр Самагалдайның «Челээш» уруглар садының «Самолёттар» ыры-сам ансамбли мөөрейниң киржикчилеринге «Үш адаан» деп чараш көргүзүүн бараалгаттылар.
Фестиваль-мөөрейни 3 аңгы номинацияга чарган: чаңгыстың ырызы, ансамбльдер күүселдези база уран чурулга. Киржикчилерниң хар-назыны 5-тен 17 хар чедир, оларны 4 аңгы бөлүкке чарган. Чаңгыстың күүселдезинге 45 киржикчи, ансамбльдер аразынга 64 уруг база чурук чуруурунга 49 кижи киришкен.
Кандыг-даа мөөрей шииткекчилер чокка эртпес болгай. Республиканың культура адырының алдарлыг ажылдакчылары, уран чүүл, хөгжүм башкылары, артистерден тургустунган жюри кежигүннери киржикчилерниң күүселделерин каш янзы критерий-биле үнелээн: уран аргазының деңнели, хөй аңгы үннер-биле күүселде, сцена культуразын билири база сценага бодун алдынары.
Фестиваль-мөөрей бедик деңнелге эрткен, организакчылар-даа, киржикчилер-даа тергиин белеткенген-дир. Черле ынчаш киржикчи бүрүзүнүң идик-хевиниң каас-чаражын, күүселделериниң шыыраан залда көрүкчүлер демдеглеп турду. Ылаңгыя Кызыл кожууннуң Сукпактан, Улуг-Хемниң Хайыракандан, Барыын-Хемчиктиң Кызыл-Мажалыктан, Эрзинден киржип келген уругларның күүселделери бедик деңнелдиин онзалап демдеглээр апаар. Тес-Хемниң Шуурмак сумузунуң «Алёнушка» уруглар садының бичии чаштарын көрүкчүлер чаптап, адыш часкаашкыннары-биле уткуп турду.
Кым-даа шаңнал чок артпаан
Жюри кежигүннери тергииннерниң тергииннерин илереткен. Мөөрейниң дээди шаңналы Гран-прини «Челээш» уруглар садының «Самолёттар» ансамблинге тывыскан. Бо ансамбль республика чергелиг мөөрейлерге «Самолёдум» деп ырызы-биле алдаржаан, ооң удуртукчузу – күш-ажылдың хоочуну Любовь Болат-оол. Бо чылгы мөөрейге ансамбльдиң 15 дугаар салгакчылары киришкен.
Бирги чергениң лауреаттары:
– Ансамбльдер аразынга ийиги бөлүктен Сукпактың уран чүүл школазының “Бусинка” ансамбли;
– Чаңгыстың күүселдезинге бирги бөлүктен Бай-Тайганың Шуй сумузунуң “Хүнчүгеш” уруглар садының кижизиттирикчизи Оэлун Дамбаштай; ийиги бөлүктен Таңды кожууннуң Бай-Хаактың уругларның уран чүүл школазының өөреникчизи Сугдер Монгуш; үшкү бөлүктен Барыын-Хемчиктиң Кызыл-Мажалыктың 1 дугаар школазының өөреникчизи Сырга Ооржак;
– Уран чурулгага Каа-Хем кожууннуң Сарыг-Септиң В.Г. Иванов аттыг уран чүүл школазының өөреникчизи Ариуна Соянның “Самолёдум” деп чуруу.
Кым-даа шаңнал чок артпаан, номинация, хар-назы аайы-биле уругларны шуптузун шаңнап-мактаан.
Алдынай СОЯН.
Буян ОЮННУҢ болгаш авторнуң тырттырган чуруктары.
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар https://max.ru/join/egenQjfuGzdL6mt0tSEaIo13rmlpMRQzzSnZQdqfHFY