Республиканың найысылалының чип-чиге төвүнде, Ленин биле Комсомольская кудумчуларының белдиринде, Кызыл хоорайда даштыкы хевири өске, чаңгыс-даа оран-савага дөмейлешпес бажың бар. Бо бажың хоорайда эң “кырган” бажың, ооң үе-чергези бажыңнар шупту “дөө оранче чоруй барган”. Ону Тыва Арат Республиканың тургузукчуларының бирээзи Иннокентий Сафьяновтуң адазы бай орус садыгжы Георгий Сафьянов 1914 чылда туттурган. Тывага совет эрге-чагырга тургустунган соонда, ол бажыңны Сафьяновтардан совет эрге-чагырга хураап алган. Ол бажыңга Тыва Арат Республиканың партия болгаш ревсомол албан черлери, ССРЭ-ниң ТАР-га садыг төлээ чери, библиотека, клуб, театр дээш кандыг организациялар ээлеп турбаан дээрил.
1969 чылда бо бажыңны чаа тургустунган “Саяннар” ыры-танцы ансамблинге тускайлап берген. Ону “Саяннарның” төк кээп дүжүп, төрүттүнген кавайы деп санап болур. Ансамбльди Тыва филармонияның бажыңынче көжүрген соонда, ону база катап-ла аңгы-аңгы организациялар ээлеп турган. 2021 чылда бо бажыңны “Саяннар” ансамблиниң хоочуннар төвүнге дамчыдып бергенин тус черниң эрге-чагыргазының талазындан мерген шиитпир болган деп демдеглеп болур. 2024 чылда бо бажыңга Тыва культураның төөгүзүнүң музейин Алдан-Маадыр аттыг национал музейниң салбыры кылдыр тургускан. Ооң байырлыг ажыдыышкынынга ТР-ниң культура сайыды В.С. Чигжит, Алдан-Маадыр аттыг национал музейниң директору К.А. Бичелдей олар киржип, тыва культураның төөгүзүнүң кадагалакчызы болур музей-салбырга узун орукту болгаш хөгжүлдени күзээннер.
“Шын” солуннуң бөгүнгү үндүрүлгезиниң аалчызы Тыва культураның төөгүзүнүң музейиниң эргелекчизи, “Саяннар” ансамблиниң хоочуну, Тыва АССР-ниң алдарлыг артизи Светлана Салчаковна Сүрүн. Тываның культуразының музейин тургузар эгелээшкинни идип үндүрген кижилерниң бирээзи Светлана Салчаковна, амгы үеде ол музей-салбырның эргелекчизи.
Музей-салбыр “Саяннар” ансамблиниң хоочуннар төвүнүң улуг эвес өрээлдеринде ажыттынган. Ында делгеттинген төөгү материалдарын Светлана Салчаковна көргүзүп, “Саяннар” ансамблиниң төөгүзүнүң дугайында допчулап чугаалап берди.
— Кызылдың уран чүүл училищезинге студентилерниң Чечек аттыг ыры болгаш танцының бөлүү турган. Ол бөлүктүң кежигүннери башкыларның удуртулгазы-биле танцыларны тургузуп, ырларны күүседип, училищеге болган кежээлерге, оон өске черлерге-даа концерттерни көргүзүп турган. “Чечек” бөлүк биске профессионал сценаже үнериниң баштайгы тепкиижи болган. Танцы-сам болгаш ырының ансамблин тургузар дээн деп, ол ансамбльге самчыларны, ыраажыларны, хөгжүмчүлерни “Чечек” бөлүктен болгаш училищениң сургуулдарының аразындан шилип эгелээн. Хорга Татьяна Соржу, Вера Чооду, Зоя Түлүш, Серен Маадыр, Эрес-оол Саая, Оюн-оол Моңгуш, танцы бөлүүнге Доңгак Моңгуш, Көжер-оол Оюн, Виктор Моңгуш, Нина Сарыглар дээш өске-даа эш-өөрүвүс кирген бис. Шилилгени эрткен сургуулдарны, бисти, ол ансамбльдиң составынче кииргеш, училищеге бот-өөредилге-биле өөренир, “Саяннар” ансамблинге ажылдаар байдалче шилчиткен чүве. Шак ынчаар ансамбльге чогаадыкчы ажылывыс эгелээн. Амгы үеде Тыва культураның музейи турар бажыңны 1969 чылда ансамбльге тускайлап берген. Ансамбльдиң уран чүүл удуртукчузу Роберт Лесников. Маңаа бисти башкылар ыры, танцы-сам, сценага шимчээшкин дээш уран чүүлдүң өске-даа аргаларынга кончуг шыңгыы өөредип турду. Негелде дээрге училищеге өөренип турганывыстан каш катап улуг. Баштайгы программаны районнарга барып көргүзүп турган. 1970 чылдың төнчүзүнде Якутияга Тываның культура хүннеринге ансамбль киришкен, программазы бедик үнелелди алган. Ынчан ансамбльдиң ады “Чечек” турган болдур ийин. Удатпаанда Москвада комиссия келгеш, ансамбльдиң программазын көрген соонда, Совет Эвилелиниң хоорайларынга гастрольдар эгелээн. “Саяннар” деп ат-биле ансамбль делегейниң хөй чурттарынга тыва национал уран чүүлдү бараалгаткан. Бо ансамбльге ажылдаары меңээ улуг аас-кежик болган.
Тыва культураның төөгүзүнүң музейиниң улуг эвес залдарында төөгүлүг экспонаттарны Светлана Салчаковна көргүзүп, оларның дугайында тайылбырны берди. Ооң өөнүң ээзи, кайгамчыктыг танцычы, Россияның алдарлыг артизи Доңгак Моңгуш камерага “Саяннар” ансамблиниң артистерин, оларның чогаадыкчы ажылын, гастрольдарын тырттырып чораан. Ооң чуруктары база музейниң солун болгаш үнелиг экспонаттары. Доңгак Севековичиниң чуруктарының ачызында ансамбльдиң артистериниң, удуртукчулары А. Аксенов, А. Чыргал-оол, Р. Кенденбиль, Д. Хүреш-оол, Р. Лесников оларның чогаадыкчы овур-хевири төөгүде артып каан. Доңгак Севековичиниң эдилеп, “Саяннар” ансамбльди тырттырып чорааны видеокамера, фотоаппараттар база музейде делгеттинген. Ооң тырттырганы сезен ажыг материалдарын сан-чурагайлыг электроннуг хевирже шилчиткен. Оларны дыңнап, көрүп болур. Бүгү назыда ажылдап чорааны “Саяннар” ансамбльдиң төөгүзүнүң болгаш кижилериниң дугайында байлак видео-фото материалдарны Доңгак Севекович арттырып каан.
Ады безин кандыг-даа дылдарда онзагай кылдыр дыңналыр “Ээлдек шыңгырааш” танцы – тыва хореография уран чүүлүнүң эң дээди дээжизи. Ооң төөгүзүнүң дугайында тускай экспозицияны дерээн. Ооң баштайгы күүседикчилери артист Галина Севилбаа (Бады-Сагаан), Екатерина Харлыг, Фаина Дубовская, Клара Намчак, Екатерина Кыдай, танцының солизи Наталья Ажыкмааның, бо чараш танцыны делегейниң хөй чурттарынга бараалгаткан “Саяннарның” самчыларының чуруктарын ол экспозицияда киирген.
“Ээлдек шыңгырааштан” аңгыда, “Барабаннар”, “Аңчы болгаш сыын”, “Тывада байырлал” дээш өске-даа хореографтыг композицияларны “Саяннар” ансамбльдиң танцы-самчылары кайы хире чараштыр күүседип каанын музейде чуруктарда кайгамчык кылдыр көргүскен.
Совет үеде Тываның удуртукчузу, СЭКП Тыва обкомунуң бирги секретары Салчак Тока чогаалчы, “Араттың сөзү” дээш өске-даа номнарның автору. “Саяннар” ансамбльди тургузарынга ол дорт киржип турган. Тока музыкага дыка ынак болгаш, грампластинкада, кассетада плёнкада бижээн музыканы, ырларны дыңнаарынга ынак чораан. Токаның грампластинка, кассета салып болур радиолазын уруглары Тыва культура музейинге ачазының дугайында тураскаал кылдыр бергеннер. Ол радиола ам-даа ажылдап турар. Музейде бар грампластинкаларның чамдыызы Салчак Тока дарганың дыңнап чораан грампластинкалары, өскелерин Тываның уран чүүлүнүң ажылдакчылары музейге тураскаал белек кылдыр бергеннер. Ол грампластинкаларда улуг орус, совет болгаш делегейге чогаадыкчы ажылы билдингир композиторларның бижээни музыка чогаалдарын, ырларны бижиткен. Амгы үеде бо пластинкалар дыка ховар, барык тывылбас, ынчангаш дыка үнелиг. Оларны Тока дарганың радиолазынга салгаш, дыңнап болур.
Салчак Токаның оглу Владимир Тока Новосибирск хоорайда М.И. Глинка аттыг консерваторияга өөренип кирип алырга, ачазы рояль садып берген. Бо рояльга композитор хөй ырыларны болгаш симфониктиг музыка чогаалдарын бижээн. Композиторнуң өг-бүлези Владимир Токаның хөй чылдар тургузунда ажылдап чорааны Тываның филармониязының оркестринге рояльды берген. Ооң хөөнү өскерлип каарга, Владимир Токаның роялы үр үе дургузунда филармонияга шыгжагга турган. Музыкант, филармонияның дирижёру, Тыва Республиканың алдарлыг артизи Эрес Дартан-оолдуң дузазы-биле рояльды филармониядан Тыва культураның музейинге эккелгеш, хөөнүн киирген. ССРЭ-ниң Композиторлар эвилелиниң кежигүнү, баштайгы тыва джазмен, хөгжүмчүлерниң “тыва Чайковский” деп адай бергени композитор, Тываның улустуң артизи Владимир Токаның роялы Тыва культура музейиниң эң үнелиг экспонады. Ол чүгле экспонат эвес, хөгжүмнүг дириг күүседикчизи. Күзелдиг кижилер музейге келгеш, алдарлыг композиторнуң роялынга ойнап болур.
“Саяннар” ансамбльдиң хоочуннарының төвүнде Тыва культураның музейинге баргаш, тыва уран чүүлдүң, ооң хөгжүлдезинге боттарының салым-чаяанын киирген артистер, хөгжүмчүлер, композиторлар дээш өске-даа кижилерниң дугайында хөй солун чүүлдерни билип ап болур. Ооң эжии кезээде ажык.
/ Ш. МОҢГУШ.
Музейниң чуруктарындан хоолгалаан.
“Шын” №38 2026 чылдың октябрь 1
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn