| “Чуга дош” акция |
Тываның девискээринде хемнер, хөлдерге күс- кү – кышкы – часкы үеде, 2025 чылдың ноябрь 15-тен 2026 чылдың апрель 1-ге чедир хуусаада озал-ондакты болдурбазының “Чуга дош” акцияны Тыва Республиканың Чазаа чарлаан.
Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг оперативтиг албан черлериниң, яамыларның болгаш ведомстволарның, ол ышкаш кожууннарның болгаш сумуларның удуртукчуларынга хемнерге, хөлдерге хамаатыларга айыылдыг болуушкуннарны болдурбазының баш бурунгаар хемчеглерин ап чорударын дааскан.
Хемнерниң болгаш хөлдерниң дожунуң кырынга эң ылаңгыя күзүн, чазын ойнаарының айыылдыын школачыларга болгаш ортумак сургуулдарга билдингири-биле тайылбырлаар ажылды калбаа-биле организастаарынче, доштарга озал-ондак болган таварылгаларда боттарын алдынарының, херек апарганда, сугга дүшкеннерни камгалаарының бөдүүн аргаларынга өөредиринче өөредилге черлериниң башкыларының болгаш удуртукчуларының, онза байдалдар талазы-биле албан черлериниң ажылдакчыларының кичээнгейин Владислав Ховалыг угландырган.
Тодаргай тайылбыр ажылдары, практиктиг өөредилге оолдар, уругларга ажыктыг апарганының таварылгалары эрткен 2025 чылда Тывага болгулаан. Чижээлээрге, Тожу кожууннуң Доора-Хем ортумак школазының 3 тоску классчызы эрткен чылдың февраль айда Доора-Хем хемге дүшкен 68 харлыг эр кижини камгалап кааннар. Олар онза байдалдар албан черинче ол кижиниң дугайында дыңнадыпкаш, манзалар, ыяштар тып алгаш, оларның-биле боттары база камгаланып, дош кырынга дистинчир союп четкеш, дуза келгижеге, ол кижини сугже дүлдүндүр дүжүрбээннер. Эрес-дидими, айыылдыг үеде боттарын чогууру-биле шыдааны болгаш сугга дүшкен кижиниң амы-тынын камгалааны дээш, оларны шаңнап-мактааны чугаажок.
Хемнерге, хөлдерге озал-ондактарны болдурбаан, сугга дүшкен хамаатыларны камгалаан өршээлдиг таварылгалар бар-даа болза, эрткен 2025 чылда 16 озал-ондак болган. 6 кижини онза байдалдар албан черлериниң ажылдакчылары камгалап шыдаан-даа болза, 14 кижи амы-тынындан чарылган. Сугларга озал-ондактарның болганынга колдуунда кижилер боттары буруулуг деп онза байдалдар органнарының ажылдакчылары демдеглеп турар.
Март–апрель айлар – хемнер болгаш хөлдерниң дожунуң эң айыылдыг үези. 2025–2026 чылдарның кыжының агаар-бойдузу дыка соок эвес болганындан дош чуга. Март айның баштайгы хүннеринде хүндүс агаар чылыг болгаш, хемнер, хөлдерниң эң ылаңгыя мурнуу хүннээрек талазының дожу чугаладыр эрип эгелээн.
Часкы хүннүң караа чылаан тудум, дош чугаладыр эрип турар. Ынчангаш дош кырынга эң ылаңгыя бичии оолдар, уругларның ойнаары айыылдыг, оларның адаанда дош ойлуп болур. Ада-иелер, кижизидилге болгаш өөредилге албан черлериниң ажылдакчылары ажы-төлдүң дош кырынче үнерин болдурбас ужурлуг.
Республиканың Күрүнениң биче хемчээлдиг хемелер инспекциязының ажылдакчылары школаларда болгаш бичии уругларның өске-даа албан черлеринде өөредилге-практиктиг тайылбыр ажылын бо хүннерде чорудуп турар.
Россия Федерациязының Онза байдалдар яамызының Тыва Республика талазы-биле кол эргелелиниң камгалакчылары дош оюлгаш, сугга дүшкен кижилерни камгалаар талазы-биле практиктиг өөредилгени эрттирген. Өөредилгени эрттиргениниң планы ёзугаар Бии-Хем биле Каа-Хемни кижилер кежип бар чорда, дош оюлгаш, сугга ийи кижи дүшкен. Камгалакчылар ындыг медээни алган дораан, озал-ондак болган черлерже кончуг дүрген үнгеннер. Олар сугга дүшкен кижилерниң бирээзин камгалап четтигип, ону сугдан ужулгаш, дүрген медицина дузазының эмчилеринге дужаап берген. Өске кижи дош адаанче агып киргени-биле холбаштыр ону дош адаандан дилеп тыпкаш, мага-бодун ужулган.
Камгалал өөредилге үезинде онза байдалдар албан чериниң ажылдакчылары камгалал ажылдарын чорударының практиктиг негелделерин шуптузун өй-шаанда болгаш билдилиг күүседип, кончуг дүрген хөделгеннер. Бир эвес херек кырында ындыг янзылыг озал-ондак болур болза, камгалал ажылдарын дүрген чорудуп шыдаарын олар көргүскеннер. Практиктиг өөредилге үезинде камгалал хемчеглерге 3 техниканы ажыглаан, 12 камгалакчы өөредилгеге киришкен.
Россия Федерациязының Онза байдалдар яамызының Тыва Республика талазы-биле кол эргелели часкы озал-ондактар үезинде камгалал ажылдарын янзы-бүрү берге байдалдарга чорудар өөредилгелерни эрттирерин уламчылаар.
Агаар-бойдус чылып, хемнерниң болгаш хөлдерниң дожу чугаладыр эрип турар апарганда, кежиглерде машина-техниканың болгаш кижилерниң шимчээшкинин онза байдалдар албан черлериниң ажылдакчылары шыңгыы хайгаарап, ол ажылче кожууннар болгаш суму чагыргаларының кичээнгейин шыңгыы угландырып турар. Серемчиде хорамча чок.
/ Ш. МОҢГУШ.
Чурукту интернеттен хоолгалаан.
“Шын” №9 2026 чылдың март 12