Проза
— Туруңар! Суд келди!
Шииткел дыңнаар дээш, яла онаар шүүгү өргээзинде келген кижилер шупту туруп келгеннер.
Даштындан көөрге, аныяк-даа бол, шириини кедергей шииткекчи олудунга оруп чыда, шииттирип турар бодунуң үе-чергези эрже көре каапкаш, арын-шырайы хуулуп, өскерли бергенин кым-даа эскербейн барган. Бодунуң догааштырган бодалдарын, эскериин бадыткаан ышкаш, шииттирип турар эрже катап база ылавылап, топтап көрген. Ооң карактарынга көдээ суурга чашкы, элээди үези, чурукта ышкаш, шокараңайнып эрте берген.
Кожууннуң бир бичии суурунга, кожа кудумчуларга кады ойнап өскен эш-өөрү, назыны бир-ийи хар ылгалдыг оолдар көвей турган. Чайгы дыштанылга үезинде хемге эштип, сырый үнген ак талдарлыг алаактарга чаштынчып ойнап, балыктап-даа хүнзээр. Черле ындыг оюннар үезинде оолдарның бирээзи бөлүктүң баштыңы болуп, шылгарап үнүп келир. Белектиң өөрүнүң аразында оларны баштаар кижи Ачылыг. Кандыг-бир маргыжыышкынын чарар кижи база ол. Чүге дээрге Ачылыг кезээде шыны-биле маргышты чарар, мегелептер азы таарыштырыптар чаңы чок боорга, ындыглар.
Эжиниң ачазын бо-ла эзирик чоруурун көөр турганнар. Элээрде, шоолуг чүве ыыттавас, арага ижипкенде, ол дег дүржок кижи чок. Эрткен-дүшкен улусче, кожаларынче шорлур. Ачылыгның авазын соокта-чарда безин кудумчуже үндүр ойлаткан, чалчыттынган турар. Ындыг байдалга өскен-даа бол, Ачылыгның сагыш-сеткили, ишти-хөңнү, доң баарлыг үгүлүүт дег, каржы-хажагай болу бербээн. Эш-өөрү-биле эптиг-эвилең, найыралдыг эдержир. Шудургу, кызымак өөредилгези дээш школазының башкыларынга чылдың чыгыы шаңнадыр. Ачазы эзирик келгеш, өг-бүлезин хондур удутпайн-даа турда, өөредилгезин черле кошкатпас. Та кайы хире тура-сорук бичии оолчукка негеттинер турган ирги? Ол айтырыгга чүгле бурган-на харыылап шыдаар боор оң.
Белек ортумак класска өөренип турда, өг-бүлези хоорайже көже берген. Ол олчаан эжи Ачылыгга душпаан. Салым-чолдуң орукташкак үүлези оларны кажан-бир душтура бээрин Белек кайын билген ийик.
Шииттирип турар Ачылыг эжин шииткекчи Белек ылап-ла танаан. Ужуражып көрүшпээнден бээр көвей чылдар эрткен. Кижи назыны... Ам душчуп келирге, бирээзи шииткекчи, а өскези кем-херек үүлгедикчизи деп ялага дүшкен. Ындыг каржы херекти эжи өжегерээн кылган деп турарынга черле таарзынмаан. Чүге дизе Ачылыг элээди шаанда кезээде улус камгалаар, карактаан чоруур, эш-өөрүнүң аразынга оюн-баштак-биле "Адвокат" деп шолалыг-даа турган. Шынчы, бүзүрелдиг эш-ле болгай. Удурланыкчызы чеже-даа мөге-шыырак, күштүг көзүлзе, черле кортпас. Шын дээш тура тутчур, эрес-дидим, онзагай оол чораан.
Бир катап элээди үезинде бөлүк оолдар Белекче чөңгээлеп кээрге, Ачылыг эжинге дузалажып, камгалап келгеш, иелээ ол хөй оолдарга салба эттеткеннерин сактып келген. Шын дээш туржур, арай кошкак эштерин хайгаарап чоруур кончуг оол болгай.
Белек бо көрүп турар херээ-биле номчуп танышкан болбайн канчаар ийик. Таныыры атче кичээнгей салза-даа, атташ улус черле турар болгай дээш, херекке албааны ол. Ам буруу чок черге буруудаттырып турар деп чүвеге база бүзүрей берген. Өске кижини камгалаан азы бодун-даа камгалаан кижи чүге буруудаар ужурлугул? Эрттир камгаланган дээш, буруудаар ужурлуг бе, ынчаш? Херээжен кижини эзирик эр кижи каржызы-биле эттеп турда, анаа кыдыы-биле кайгап эрте бээр бе? Ийе, эрте берип база болгай. Ынчалза-даа арын-нүүр канчаарыл? Оон сени бодуңнуң арын-нүүрүң хемирип, чип келир. Дүне-даа, чырык хүндүс-даа ойлап-дезип шыдавас сен. Чурттаар хөңнүң безин кала бээр.
Ынчангаш бо шииттирип турар Ачылыг анаа эртип чоруй барбааны ол-дур. Бичиизинден тура бичии-даа, бодундан оранчок улуг-даа улуска дузалажып чоруур кылдыр кижизиттинген эр-дир ийин. Кижилерге дузалашкаш, кем-херекке боду онаажы бээр деп кым-даа баш удур билбес. Мындыг херектерни чөптүг сайгарары шииткекчиниң арын-нүүрүнден, эки-бакты ылгап билиринден, шынчызындан база арга-дуржулгазындан дыка-ла хамааржыр.
Сээң холуңда өске кижиниң салым-чолу, бүдүн чуртталгазы. Сээң үндүрген шииткелиңден буруу чок кылдыр эки талазынче азы кем-херек үүлгедикчизи деп багай талазынче өскерлип болур. Херекти көргеш, каш чылда эдип-чазаар албан черинге кеземчени эрттирер кылдыр шиидип болур, азы херектиң болуушкунун сайгаргаш, шуут-ла дораан хостап, агартып болур сен. Ынчалза-даа шииткекчи болганыңда, шииттирип турар кижиниң кылган үүлгедиинден түңнелди, шииткелди үндүрер апаар сен. Таныш-көрүжүң, таныыр-танывазың, куда-хувуйуң хамаарылга чок. Хоойлу-дүрүм кымга-даа дөмей. Буруулуг болза, харыылаар апаар, актыг болза, хостуг эргелиг болуп, агарып үнер. Бо дүрүмнү кым-даа, шииткекчи боду-даа ажыр базар эргези чок.
Херекти күрүне буруудадыкчызы, прокурор, номчуп эгелей берген. Ийе, ашаанга каржызы-биле эттедип турган херээжен кижиге болушкаш, ол эзирик эрниң арнынче шанчыптарга, оозу доң черге бажын кемдедир барып ушкан. Эзирик кижини соксадырга, Ачылыгга улам-на өнемчип, доңгурак уштуп эккелгеш, шанчар деп баарга, чүгле ынчан ону ойтур шашкан. Кижи бодаарга, камгаланганы ылаптыг. Ынчалза-даа эттедип, дуза дилеп, алгырып турган херээжен кижи камгалакчызы Ачылыгга удур өчүк бээрге, чиик-даа бол, херек оттуртунган. Болуушкун соонда истекчи дораан байысаарга, ашаамны кандыг-даа чылдагаан чокка шанчыпкан деп өчээн. Эзирииниң улуу бе азы ажык-кончаа сүрген бодалдары ирги бе? Кым билир дээр сен? Танывазы улус-ла болгай. Харын-даа кожалары көрген болгаш, Ачылыгны агартыр өчүп турда-ла, демги эзирик херээженниң өчүү күштүг болуп, Ачылыгны тудуп хоругдаан. Чүге дизе херээжен кижи когараан таланың өөнүң ишти база бодунуң арны-бажы балыг-бышкын болганындан байдал нарыыдап келген. Моон адырлып алыры берге деп чүвени Ачылыг боду база билип турган. Камгалап каан кижизи удур өчүп турда, канчаптар сен? Чүгле шииткекчиден салым-чолу хамааржыр. Хензиг көс дег идегел бар-даа болза, чүвени канчап билир. Кижилерге идегели ам-даа өшпээн-даа бол, бүзүрели, чоорту өшкен сылдыстар дег, эвээжеп бар-ла чыткан ышкаш. Бүзүрел, идегел бүрүнү-биле читсе, катап эгидери нарын-на.
Белек болган херекти кичээнгейлиг дыңнавышаан, Ачылыг-биле эдержип, эки билир чораан үелеринче сагыжында эглип кээп, амгы үеде байдалын, эрткен үеде таварылгаларны шүүштүрүп-ле олурган. Ийе, Ачылыг камгалакчы бүдүштүг эр. Ам база херээжен кижини камгалап тургаш, каразыттырыкчы болу бергени бо.
Эжи дээш Белек дүвүреп турбайн канчаар ийик. Кайы талазынче бо деңзи кырында херек чайлы бээрин даап бодап билзе-даа, Ачылыгның мындыг херектиң хиринге боражы бергенинге сагыжы аарып, дүвүрээш, мырай-ла дериде хона берип, ишти-хөңнү, хөрек-чүрээ изип-хайнып турган. Кандыг-даа херек чүгле шииткекчиден хамаарышпас. Херечилерниң өчүктеринден түңнел үндүрер апаар. Херектиң чырык хүндүс болганындан херечилер хөй болганы эки. Ачылыгның агарып үнүп келиринге дузалыг болур.
Кол когараан тала, кадайын базынчактап, доңгурактыг, эзирик турган Морзай деп эр "чүнү-даа сагынмас мен" деп өчээн. Ашаанга эттедип турган Сүрүңмаа Белектиң удур салган айтырыгларынга тулуп, өске херечилерниң өчүктери-биле шүүштүрүп, нүүртештириптерге, мегези билдинип келген. Буруузун билингеш, эзирииниң аргажок улуу-биле баштайгы меге өчүүн өскертиптерге-ле, Ачылыгның ылап-ла буруу чогу билдинип келген. Ол-ла болган. Чугаалаарга белен ышкаш. Шииткекчи каш шак ишти улай болган херектиң түңнелин Ачылыгны агартып үндүрүп келгени-биле суд-даа доозулган. Өөрүшкү долган карактарлыг Ачылыгны ол-ла дораан шүүгү өргээзинден хостап үндүрүпкен. Шииткекчиниң бөгүнгү берге, нарын ажылы доозулган. Белек эжиниң агарып үнгенинге кымдан артык өөрээн.
Суд соонда Белек өрээлинде чүү-хөөзүн далаштыы-биле эмгелей салгаш, даштыгаар үнүпкен. Сагыжы бир-ле чүвеже далажып турары илдең. Машиназынче углай бар чыткаш, Ачылыгның ону манагзынып турганын эскере тыртып каан. Чанынче чоокшулавайн, чүгле бажын эскертинмес кылдыр, баар уунче имней каапкан. Оон башка көрген кижи бүрүзү черле таныжар, шииткелди баш бурунгаар дугуржуп, чугаалажып каапканнар деп бодай берип болур. Машиназынга орупкаш, халдып ыңай болган. Хоорайның кыдыкы кудумчузунга, эрткен-дүшкен чон эвээш черге доктаадыпкан. Соондан келген машина база тура дүшкен. Белек машинаның эжиин ажа идипкен. Келген машинадан бир-ле кижи үнгеш, олче углай базыпкан. Чоокшулап келгеш, барык-ла маң-биле Белектиң машиназынче шалыпкыны кончуг кире халып келген. Шииткекчи биле шииттирип турган эжи чүнү-даа чугаалавайн, бот-боттарынче хүлүмзүржүп алган үр-ле кайгажып олурганнар. Оон ёзулуг эр улустуң бүзүрелдиг, идегелдиг, хүндүткелдиг куспактажыышкыны-биле куспактажыпканнар. Элээн болгаш салдынчыптарга, кайызының-даа карактарын чаштар дола берген көржүп келгеннер.
Ачылыгның чүгле "Четтирдим, эжим!" дээринден башка өске чугаазы чок, харлыккан хөрээн хозадып чадажып турган. Белек база-ла сагыш-сеткилиниң хөөнүнге алзыпкан, хүлүмзүрүүрүнге өй. Буруу чок эжин болчумчалыг сеткили-биле чогумчалыг кылдыр каразыттырган кем-херектен камгалап шыдапканынга хөлчок-ла чоргаарланып олурган. Эжи Ачылыгга улуг-ла дузазы чок кылдыр Белектиң бодунга көзүлзе-даа, дөмей-ле эжи дээш сагыжы ажаан. База мындыг болуушкуннуң ачызында чашкы өңнүүнге дужуп, ужуражы берген салым-чолунуң хайыразынга дыка-ла өөрүп турган.
Кижиниң салымы кандыг-даа болур. Эки чүүлдерже чүткүп чорзуңза, эки түңнелге чедер сен. Багай чүүлдерге өөренип, чаңчыга берзиңзе, орууңдан тайып, арга иштинге дег, аза берип болур сен. Кичээнгейлиг чорбаска хоржок. Улуг чазыгны-даа бодал чокка кылыптып болур сен. Ынчалза-даа "тайып ужар, даянып турар" деп үлегер домакты утпайн чор. Бөгүн Ачылыг улуг буруу чок-даа болза, тайып ужар часканы бо.
Эжишкилер чашкы, элээди үелерин эргий бодап, кады ойнап өскен өске-даа өөрлерин сактып, үр-ле хөөрежип олурганнар. Белек улуг эрге-дужаал эдилээн бол, биеэги онза аажы-чаңының өскерилбээнин, бодун өрү көрдүнер чаң чогун, биче сеткилдиин Ачылыг сагыжы ханып эскерген.
Юрий ТУҢ-ООЛ.
“Шын” №40 2026 чылдың октябрь 15
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn