(Чечен чугаа)
Май айның аяс эртени. Автобус доктаар черде колдуу-ла тос, он класстың өөреникчилери. Уруглар аразында ак шырайлыг, узун чаштарының ужунда хүрең кожаалар чечектегилеп алган, ак идиктерлиг, школа формазы кеткен уруг автобустуң келир уундан инек-караа дег борбак хүрең карактарын ыратпайн турган.
Удатпаанда «сарала»-даа караңнадып чедип келген. Айгуль өөренген чаңы-биле дораан ортузунда олутче көрген. Ында ооң эжи чок болган. Дүвүреп кайгавышаан, ол дораан эжин бүдүү дилегзинип эгелээн. Оозун көөрге, дүште-даа чок, соңгу олутта бажын аржыыл-биле бопуйтур шарып каапкан, хөйлең, чүвүр кедип алган олурган.
– Кайнаар баарың ол? Өөренмес сен бе, эш? – деп, Айгуль, эжиниң чанынга платьезиниң эдээн чазап олурбушаан айтырган.
– Аалче үнейн дээш. Аалда чүгле бичии дуңмам Орлан биле ачам apтып калган-дыр. Авам Барумче улуг акымның кадайын айтырып чоруткан – деп, Аяна эжинге тайылбырлаан.
Айгульдуң чүгле бодундан беш хар бичии оол дуңмазы бар. Ада-иези оларын чоксуратпас, оларга херек-ле дээн чүвени садып бээр. Ада-иези чайгы шөлээзин аптарга, Айгуль авазы-биле эмеглежип тургаш, бажыңын чаа чугайлап, кылайтыр дозулап алыр. Ооң соонда олар бүдүн өг-бүлези-биле аржааннаар, каттаар, тооруктаар.
Ачазы арага ижипкенде, чаңгыс уруун бо-ла мактай бээр: «Мээң уруум кончуг-даа кижи болур, көргей-даа силер. Уруумнуң бажы ажылдап турда, ана, Кремльдиң шагы-ла» – деп суг олургулаар. Айгуль оозундан аажок ыядып човаар. Адазы элээртей бээрге, «Улус мурнунга чоп кижи мактадың, ыянчыг чүве-дир. Эзирикте ыяап-ла шуугаарга эки чүве болза, өске чүведен чулчуруп орзуңза» дээш, адазын элээн чектегилээр.
Аянаның ада-иези малчын. Өг-бүлезинде дөрт оол, үш кыс бар. Ада-иези малчыннап чоруур болгаш, уруглар колдуу интернатка чурттап, школа доозар. Ынчангаш оларның бот-тускайлаңы кончуг. Айгуль, Аяна хөй кады төрээннерлиг боорга, бүдүү иштинде адааргап чоруур, ынчалза-даа ол эжинге кажан, каяа-даа бакты күзевес. Ийи эжишки бот-боттарынга аажок өөренип калган. Олар үргүлчү-ле кады чоруур болгаш, ындыг ийикпе.
Аяназы улуг, каътташкак карактарлыг, кырлаң думчуктуг, каразымаар, а Айгуль ак шырайлыг-даа болза, улус оларны кады төрээннер-дир деп бодай бергилээр. Ындыг салчаашкынга Айгуль бүдүү иштинде амыраар. Айгуль сугга Аяна уруу дег кылдыр өөренип калган, ада-ие ону өске-башка деп ылгавас-даа. Аажы-чаң талазы-биле Аяна эжинден ушчок дидим, уштулаңнааш, кайгал. Школага бир-ле кижини башкыларга хоптанган болур. Ынчангаш оон өөрү арай дескелээр. Школада кайы-бир кижиниң «чажыдын» билип алгаш, ол эжинге «Че, шенеп айтыраалам, чүү дээр эвес» дээрге, оожум Айгуль «Чоор ону» дээш, алаактырып кааптар.
Чарылбас эжиниң хенертен чоруур дей бергенинге Айгуль таарзынмаан. Тоску классты доозар үе келген. Удавас шенелде шылгалда дужаар деп турганнар.
– Ынчаарга кады чоруулам. Хараган ырак эвес чер ышкажыл, дөмей-ле эртен улуг-хүн-дүр – деп, Айгуль эжинден салдынар хире эвес.
– Че, ынчаарга бо автобус-биле вокзалга чедип алгаш, оон ыңай машина дозар бис. Эртен эрте машиналар хөй болур-дур ийин – деп, Аяна ёзулуу кончуг чугаалаан.
Бирээзи школа формазы кеткен, холунда кара-ногаан саадак туткан, а өскези орукка чоруур хептиг, борбак-сарбак чүве туткан ийи уруг ховуда машина дозуп турганнар. Үр-даа болбаанда бир машина уругларның чанынга доктаай берген. Кабинадан үжен хар чеде берген хире, кара салдыг эр бакылап келген: «Кайнаар баарыңар ол, кыстарым?» – деп, чазык айтырган. Аяна дораан-на кайнаар бар чыдарын төөгүй каапкан. «Олуруптуңар, эзирлер!» дээрге, уруглар кабина иштинче киpe халыжып келген.
Уруглар аалга келирге, Аянаның ачазы сербээ эзирик болган. Аалдан элээн ыракта даг эдээнде кодан хойлар оъттап чораан.
– Уруум келген амырадым. Эжиң-биле келдиң бе? Аваң чок, аал мырыңай ээн кайгап турдум. Хойнуң бажын Орлашпайга достуруп кааш, мырыңай кагып өлүр часкаш, халдып келдим. Хөнекке соок шай турган, ону ижипкеш, чаа оңгарлып, секпереп келдим – дээш, Аянаның ачазы хаваанда сыстып үнүп келген дерин холунуң арты биле чодуп алган.
Аяна шайны чылдып, үлгүүргеден быжырган далган уштуп, эжи-биле чемнени берген. Өгнүң ажып каан эжиинден таваар оъттаан хойлар, оларның чанында алды харлыг кадарчызы бичии кара чүве апарган чорааны көзүлген.
Сөөскен сыптыг кымчызын дүре тутпушаан, өгже совхозтуң чылгычызы Шактар-оол бо кирип келген. Ол Аянаның адазы-биле хол тутчуп мендилешкеш, чүък баарынга маспактандыр олурупкан. Ийи ашактар хөөрежи бээрге, уруглар өгден үне халышкан.
– Шактар-оолдуң астып алган дуранын көрдүң бе, эш? Чылгычы болгаш, ол үргүлчү дуранныг чоруур-дур ийин. Дилеп көөр бис бе – дээш, эжи чүнү-даа харыылап четтикпээнде, Аяна өгже дедир кире берген.
Саадаваанда ол дуран тудуп алган бо келген. Эжишкилер ол чоок-кавыда дагларны, хойларны база оларның кадарчызы Аянаның дуңмазы бичии Орланны катап-катап дураннап көрүп турганнар. Дуранны дедир баштандыр тудуп алгаш, бот-боттарынче көрүшкеш: «Сээң-даа бичии кээргенчиг деп чүвеңни!» – дижип, каттыржып турганнар. Айгуль дуранны Хараган даанче углай туткаш. алгыра берген:
– Эжим, мыйгак-хараган чечээниң чаражын көр даан! Чулуп алыр бис бе?
Аяназы дуранны алгаш:
– Чадаг чедер дээрге, арай-ла ырак-тыр. Ачам аъдын бербес, чүге дизе ол ам хойже чоруур. Канчаар бис? – дээш, кезек боданып чоруй, – Шактар-оолдуң аъдынга ушкажыптаалам, ол моон дек чорбас боор – дээн.
Уруглар дуранны өгже дедир аппарып кааш, доруг аътты өг артынче бүдүү чедип аппарганнар. Баштай Аяна, а ооң соонда Айгуль аът дыны тудар деп дугурушканнар. Иелээ ушкажыпкаш, өг эжиинден ажытталы-ажытталы, Хараган дагже углай шошкудупканнар. Мыйгак-хараганныг мээс черге келгеш, аъдындан дүжүп, өкпелдир-кызыл чечектерниң чаагай чыдын уруглар сагыш хандыр киир тынып, камныы кончуг сып турганнар.
– Че, ам болгай аан – дээш, Айгуль дугурушкан ёзугаар эзерге олуруп, аъттың дынын сегирип алган.
Аяна чулуп алган мөөң чечектерин эжинге тутсуп чыда, дедир тыртылган:
– Адыр, эжим, даядан база сып алыйн, авам паш чүлгүүр кылдыр.
Ол быйыргын ак-ак чечектерлиг даяда барган. Куспак чыгам даяны ол сып алгаш, эжинге ушкажыпкан. Дагны куду бадып ора, доруг аът хойдугуп, уругга күш четтирбейн, дынын ушта соп, карактарын алараңнадып чоруй, мөөй берген. Уруглар алгыржып безин четтикпээн. Олар дагны куду, одура хирээлеп каан токпак ыяштар дег, мыңгыртыланып бадыпкан.
Айгуль миннип кээрге, дээрниң өңү сарыг-ногаан, кускузу келир. Арны-бажы, шагар-оът-биле чиртип каапкан дег, ажыңнаар, изиңнээр. Ол диштеринге кыйырткайнып келген элезин-кумну черже дүкпүрүптерге, хан холушкактыг көвүктүг чараа үнген. Дыңнап чыдарга, бир-ле черде кижи човууртаан. Чогум чүү болганын ол аразында уттуп алган. Ам-на харын чарт медерел кирип, эжин сактып келгеш, турар дээрге, бир буду бастынмас болган. Оң талакы будунуң шүнчүүнде аарышкыдан диштерин ызыртыныпкаш, арай деп туруп келген. Эжин көөрге, оон ушчок ырак черде оңгар иштинде човууртап чыткан. Айгуль арай деп эжинге чеде бээрге, ооң арны өт-сарыг болган. Ооң чүнү-дaa ыыттаар харыы чок, чүгле эриннерин ызыртынар, човууртаар. Ооң бир талакы экти деңнелинден элээн кудулай берген, каракка көзүлдүр ыжып каан.
Оларны октап каапкан аът дүште-даа чок, дөө-ле кырлаң сиртинде чүү-даа болбаан чүве дег, таваар оъттап турган. Айгуль эжиниң кадык холундан бир холу-биле эгин ажылдыр тыртып алгаш, өске холу-биле белинден туттунгаш, аскаңгырлап чорупкан. Кезек болгаш-ла дыштанып чорааш, олар аалга арай деп чедип келгеннер.
Хойну эккеп кажаалап каан болган. Аянаның адазының эзирии ам-даа хевээр. Айгуль эжин өгнүң оң талазында орун кырынга эптештир чыттырып кааш, канчап аъттан ушканын база Аянаның байдалы, эмчиге чедирбес болза, берге дээрзин ооң ачазынга чугаалаарга, ол хол чаңгаан.
– Мээң уруум ажырбас чүве! Херек болза, бертик киирер Бошкажык ашакты, аъттың кара маңы-биле баргаш, эккээр мен – дээш, эзирик кижи дүште чок суугу аксында дискектенип алгаш олурган.
Ол аразында Аянаның эъди изип, кемдээн экти тулупталдыр ыжа берген. Ыжык эгинни кырындан платье мырыңай боой бээр боорга, Айгуль хачы-биле кончуг камныг чара кезипкен.
– Ам канчаар бис, эжим? Ачаң эзирик-тир. Орукче чоруулам, оон машинадан доскаш, эмнелгеже бадаалы – деп, Айгуль эжинге чугаалаан.
Оозу ыыт чок турарын кызыда берген. Эжиниң эктин хөйлең-биле дуй октап алгаш, мурнундан сөлеп алгаш, өгден үнерин кызыткаш, чадап кааннар. Эжи медерелин ышкынар чыгыы. Айгуль эжин орунга дедир арай деп чыттырып каан.
Ынчап чоруй эжи дембээрей берген:
– Даштын улустуң хөйүн көр даан, эжим!
Эжиниң када берген эриннерин көргеш, Айгульдуң карааның чажы төктүп келген. Ол бичии аякка хойтпак сарыг-суу куткаш, омааш-биле эжиниң аксынче кударга, чамдыызы аасче кирип, а бир чамдыызы сыртык кырынче төктүп чыткан.
Суугу баарынга удумзурап олурган ашак отту чаштап:
– Ат болду! Бертик киирер ашакты эккээйн! – дээш, үне халааш аъттаныпкан.
Удаткан чок өгге үш ашак кирип келген: Аянаның адазы, ооң даайы Биче-оол база бертик киирер Бошкажык ашак. Оларның эзеңгизи дыңзыг-дыңзыг. Аянаның даайы домбуда сугну кудуп бээрге, Бошкажык ашак холдарын чуп алгаш, аржыылга са чоттунуп-чоттунуп. Аянаның чанында барган. Ооң хаваан тудуп судалдааш, ыжык холду топтап көргеш, ширтек кырынче имнээн. Ынчаарга ийи ашак Аянаны човууртадыр-ла дөрде ширтек кырынга ойтур чыттырып каан.
Ону көргеш, Айгульдуң карактары улам-на улгады бергилээн. Бертик киирер ашак: «Кошш-ша, кошш-ша!» – деп сүртенчидир сымыранмышаан, ол-бо талазында куруг черлерже кыйгак өле карактары-биле чииртими-биле кайгавышаан, аарыг уругнуң чанынга келген. Ол уругнуң буттарының салааларындан эгелээш, бүгү эът бодун ууштап, дыңзыдыр туткулап эгелээн. Ол аразында ашак хөй-ле билдинмес сөстерни сымыранып, карактарын куруг черже коргунчуу дегет кылдыр көрүп алган, ында бир кижи бар чүве дег, үзүк чокка чугааланып олурган. Оон мырыңай уругнуң буттарының кырынче, кызыл-даваннанып каапкаш, үне халый берген.
Аяна: «Өршээп көр-үңе-ер! Авай, авай!» –деп девидеп алгырып чыткан. Адазы биле даайы ооң хөрээнден, буттарындан туткаш кыңчыктырбас болган.
Айгуль ол бүгүнү көрүп тура: «Эжимни ынчанмайн көрүңер!» – деп чаннып, ашактарны долгандыр, оглун тепкен хартыгаже хөкпеш куштуң далбаңнаары дег, аскаңгырлап маңнап турган.
Ашак ам Аянаның бертинген холунуң салааларындан эгелээш, ыжык эктинге чедир ууштап, эде-хере соп кээрде, уругнуң алгы-кышкызы кулак-уюк апарган. Айгульдуң үнү сирилеп, алгырып ыглавышаан, канчаар-даа аайын тыппайн үне халаан. Даштын караңгызы аажок. Чүгле өдекте инектерниң кегженгени, шүүлээн тыныжы дыңналыр. Уруг өгже дедир кирип кээрге, эжи ол черинде көк суг дер дүшкен чыткан. Ашактарның база-ла дери бургураар, доскаарда соок хойтпак холурадыр кудуп ижип турганнар.
Айгуль эжин даайының дузазы-биле чыттыргаш, ооң сыртыын бедидир чыырыктап каан. Эжиниң тыныжы оожургап, эъди сериидеп, удумзурай бээрге, Айгульдуң база уйгузу кээп эгелээн.
Ашактар таакпылап, чугаалажып олурганнар.
Аянаның даайы Биче-оол:
– Бо уругнуң буду база аскап чоруур чорду, база киириптес сен бе, ашак? – дээрге, эжиниң баарынга удумзурап олурган уруг сырбаш дээн.
Бертик киирер ашак уругже углап кел чораан. Айгуль туп-тура халааш, суугуну долгандыр маңнаарга, ашак база ону, хөк бодап, кезек сывыртаан.
Айгуль даң агарып, ашактар уурук-сууруктап хаарыктай бээрге, эжиниң баарынга элик кежиниң кырынга дыгдынгаш удуй берген.
Уруг оттуп кээрге, хүн элээн өрүлей берген болган. Ашактар-даа чок, өгнүң бир талазында орунда бичии Орлан удуп чыткан. Эжинче көөрге, оозу көрүп чыткан.
– Чүге мээң чанымга чыдып албадың, эжим? Арны-бажың шупту сүвүрүк, кончуун – деп, медерел кирип келген Аяна эжинге сагыш човап чугаалаан.
– Ажырбас, эки удуп хондум, эжим. Ам холуң кайы хире аарып тур? – деп, Айгуль айтырган.
– Чүгээр-даа ышкаш... Чүгле шимчедиримге, эмин эрттир аарышкылыг- дыр – дээш, ол арнын дырыштырган.
Айгуль быдаа, шай чылдып, үжелээ чемненип турда, биче дүъш четкен. Аяна бүдүн чүве чиир хөңнү чок, чүгле суг чүве ижер болган.
Аалдан ырак эвесте машинаның хөөлээн даажын уруглар дыңнап каан.
– Авам келген боор – деп, Аянаның карактары чырый берген.
Айгуль дашкаар үнүп келгеш көөрге, аалче углай суг сөөртүр машина углап кел чораан. Ооң чүрээ ушта халыыр чыгыы сога берген. Ол өгже дедир кирип келгеш, эжинге машина дугайында чугаалаарга:
– Совхозтуң суг-сөөртүрү кел чыдыр боор – деп, Аяна мынча дээн.
Машина өг эжиинге доктаай берген. Кабина эжии «хак» дээн соонда, өгге Айгульдуң авазы бо кирип келген. Ооң соонда честези Дадар-оол.
– Дургуннар мында ышкажыл?! Арны-бажың канчап барганы ол? Эжиң канчап барган чыдары ол? – дээш, Айгульдуң авазы уругларны долгандыр топтап көрүп, кырында-ла келген. «Буруулуг кижи бук дивес» дээн ышкаш, уругларның кайызында-даа ыыт чок.
Ынчап турда, Аянаның авазы база бо келген. Кадайлар чукуртунуп, уругларын кончуп, сургап шаг болганнар.
Каш хонганда эжишкилер бирээзиниң бир холун гипстээш, кастап каан, бирээзиниң арны-бажы сүвүрүк, бир буду аскак клазынга чедип келгеннер.
Класстың тенек оолдары оларны көргеш, амырай-ла бергеннер:
– Оо! Партизаннар чедип келди! Канчап шылгалда дужаарлар ирги? Бирээзиниң холу сынык, бирээзиниң буду аскак!
Эжишкилер парталарже ыыт чок эрткеш, олуруп алганнар.
1984 ч.
Зоя БАЙСАЛОВА, Россияның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү.
“Шын” №10 2026 чылдың март 19