КҮЗЕЛДЕР
Черим-чуртум сакты бергеш барганымда,
Чечек болуп хуулуп алгаш, саглаңнаар мен.
Каңдаашкынныг, кургай берген үелерде
Кайгамчыктыг чаашкын дег тө каай бээр мен.
Эргим чонум, чуртташтарым аарый берзе,
Эмчи болуп, халат кеткеш, дузалаар мен.
Бачыт-хайлыг баък улус дендей берзе,
Башкы болуп, суртаалдарым өөредир мен.
Сагыш-сеткил хөөнүн эдип, сергетсин дээш,
Салгын болуп, эстеп хадып, үрүп бээр мен.
Ажыл-ишчи араттарның соруун киирип,
Айлаң-куш бооп, аян тудуп ырлап бээр мен.
Анай чаштан мандып өскен черимге мен,
Ак-көк дээр, алдын хүн бооп, чайнай берейн,
Черни, дээрни куржаңгылай шимеп каастаан
Чеди өңнүг челээш болуп, чайнай берейн.
/ Нина СЕРЕНОТ, Россияның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү.
АДА-ӨГБЕВИС ЧАГЫЫ КҮШТҮГ
Бурун шагдан дамчып келген,
Буян сиӊген ужурларны,
Тыва чонум чаңчылдарын
Дыӊнап, билип, сагып чоруул.
Адыштарын тейлей тудуп,
Аныяа кээп мурнай сунуп,
Аалчы-биле чолукшуурун
Ачам биске чагып чораан.
Аныякты, улугну-даа
Аяк шайлыг хүндүлээрин,
Ажыл-ишчи, шалып боорун
Авам биске чагып чоруур.
«Улуг улус мурну-биле
Ужур ындыг, херт-бурт эртпес,
Чугаа-соотка киришпес» деп,
Угбам мени өөредип каан.
«Төлдүг аңга дээп болбас,
Тынын үзүп, узуткавас.
Ааска өйлей четтирер» деп,
Аңчы акым сургаар чүве.
Дириг будук сыйып болбас.
Таңдывыска, хемге, дагга
Дээривиске, айга, хүнге
Тыва кижи чүдүп чораан.
Оваа көргеш, хөк бодап,
Ону үреп черле болбас!
Аъжың-чемиң дээжизин
Артка келгеш, чажып чору.
Агым хемге сава чугбас,
Ак-ла сүттү черже төкпес,
Арга-эзим бокталдырбас –
Ада-өгбевис чагыы күштүг.
/ Надежда ШИЛОВА.
ЭНЕ-САЙЫМ УЛУГ-ХЕМИМ
Каа-Хем, Бии-Хем катчыпкаш, күчү кирип,
Кааладыр шурап баткан агымнарлыг,
Азий диптиң өзээ болган Тыва чуртум
Алдар-аттыг Улуг-Хеми чүнү көрбээн!
Төрээн Тывам эрткен-барган төөгүзүнүң
Чөптүг, шынныг херечизи Эне хемим,
Найыралдыг, эптиг-демниг чоннуң оруу
Нарын болган – каалама дески эвес.
Ховуларда чалгаан тараа далай ышкаш,
Комбайннар ону ажаап дагжап хонар,
Элбек дүжүттүң ээзи бөдүүн чоннуң
Эки, чаагай чуртталгазын база көрдүң.
Фабрикалар, заводтарга ажылчын чон
Магаданчыг байлакшылдыг, эки турду.
Сайзыралдың оруунга чайназа-даа,
Сандаралга алзыпкаштың, хөмүрерти.
Өгбелерниң изин салгаан маадырлары
Өршээл чок дайын-чаада киржип турлар,
Өскүс калган ажы-төлдүң, аваларның,
Өткүт ыызын база дыңнап, ырмаң сынды!
Эки-бактың шуптузунуң караан көрген
Эне-Сайым, Улуг-Хемим мөңге-дир сен!
Эки шагның эргип кээрин база көөр сен,
Энерелдиг эң-не шапкын, Күштүг Хемим!
/ Роза МОҢГУШ.
УЙНУУМГА
Беш-ле харлаан мээң уйнуум
Берге эрниң бирээзи боор.
Чечен, мерген, тывызык-даа,
Черле билбес чүвези чок.
Дыңнаан чүүлү черле чытпас,
Дызыладыр хөөрей кааптар.
Сарыг бажын чыттаарымга,
Сагыш-сеткил оожургай бээр.
Уйнукайым, чарашпайым
Улам мандып өссүн-өссүн,
Кырган-авазының чаптанчыг
Дыка-ла ынак оглу болгай.
/ Анна ЧЫМЫЫЖЫК.
ТӨРЕЛДЕРИМГЕ
Чамзыр акым сыгыды бооп хуула берейн –
Чайгы хүннү алгаан хатты магададыйн.
Доржат акым каргыраазы болу берейн –
Долу чаашкын догдураажын аялгалаайн.
Сайзанактап өскен хемим саарыы болуп,
Шаңгыр акым ырызынга хөөн киирейн.
Мөңгүн-Тайга шуурганын тоовас өзер
Мөңге меңги бизеңиниң чечээ болуйн.
Малын ай деп ыяңгылыг бадыргылаар
Мамай акым хөөмейин дыңнап алыйн,
Богда бурган артыжының айдызынга
Могай, Шанчыг өскен черим арыгланзын.
АЧАМГА
Өзен-каъттан, шынаалардан сиген кескеш,
Өдек малың өктередир өстүрген сен.
Хову-шөлге арык казып, суггат кылгаш,
Хоо тараа, арбайны-даа тарып чордуң.
Кодан хоюң Догаан даанга дозуп чорааш,
Кожагарда дайгы, ырың арттырган сен.
Эпке-чөпке камныг чораан ачамның сээң
Экииргек буяныыңны утпайн чор бис.
Ажылга далдарал чок шыдамыыңны
Амдыгаа дээр бодап келгеш, магадаар мен.
Эгиннериң, оорга-мойнуң ыстаза-даа,
Эрес сорууң улус-чонга көргүскен сен.
Алды оглуң кылыр ишке ижиктиргеш,
Алдар-атка төлеп кылдыр кижизиттиң.
Ачавыс сээң үлегерлиг быжыг мөзүң
Ажы-төлүң ажы-төлү дөзеп алган.
Арбан ашкан ажы-төлүң дөгеревис
Ажыл кылып, амыдырап-чурттап чор бис.
Ажыктыг үлегерин арттырып каан
Авыралдыг ачам сеңээ мөгеер мен.
/ Л.Б. Саая.
Чурукту ГигаЧатка чуруткан.