Тыва херээжен чогаалчыларның аразындан аажок уяранчыг хөөннүг шүлүктерни бижип чораан шүлүкчү Зоя Намзырай 1941 чылдың сентябрь 7-де төрүттүнген. Ооң хөй шүлүктери ырлар болуп хуула берген. Зоя Алдын-ооловна шүлүктеринде ыраажы аянны эскерип, дараазында одуругларга илереткен.
Кударалдың ырлары дег чылдар солчуп,
Курлак чажым теймектелип, сыыгай берген.
Колдук ажыр авам эмиин тудуп өскен
Хочаларым хаварыктап кадый берген.
Бора-бора сайлыг черге төрүп алыр
Боску дунук дуруяалар көзүлбестээн.
Биеэги дег дигии-биле шуужуп эртер
Биче-Тейде чараш куштар ховартаан-дыр.
Курай салып, агын-көгүн чажып алгаан
Күжүр авам хоозунда сарыг шайы —
Куржааңгылыг шаттар кежир көжүп чораан
Хунук ырда сактыышкын бооп артып калган...
Чараш сөстерлиг ырылары дээш Зоя Алдын-ооловнаны Тываның Композиторлар эвилелинге киирип алганы – композиторларның ооң шүлүкчү салым-чаяанынга мөгейиг. Тываның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү шүлүкчү Зоя Алдын-ооловна Намзырайның шүлүктеринге ырларны А. Лаптаң, Г. Базыр, Б. Чүлдүм-Сүрүң, К. Баазаң-оол, А. Сагаачы, А. Хомушку дээш республиканың өске-даа ат-сураглыг композиторлары бижээн.
“Шынның” бөгүнгү үндүрүлгезинде шүлүкчү Зоя Намзырайның ырылар апарган шүлүктери.
Ава мени манап орар
Өңгүр бедик даглар куржаан
Өскен-төрээн мээң черим.
Өстүрүп каан ынак авам
Өөнде мени манап орар.
Авайымның ай дег ак өөн
Алдын хүнүм чылдып хүнзээр.
Ааттынган кавайымны
Авам күжүр камнап чоруур.
Частың башкы айы-биле
Чанган куштар келир душта,
Чылыг шайын кудуп алган,
Сындан авам харап хүнзээр.
1975.
Эглип келир куштарым
Азарганчыг бичиимде
Авам мени чедип аар.
Инек бажы дозуп,
Иелээн чоруур бис.
Тараа шөлү аңгыска
Танывазым куштарның
Эртенниң-не чоруурун
Элдепсинип көрген мен.
Авам ону хоюспас,
Аяар оюп эртер.
– Көрем, дуруяларны
Хөлзетпе – деп чагыыр.
Туман аржыыл эстээн
Дуруяалыг шөлге
Авам ынак куштарын
Алдын күзүн үдээр.
Дунук үнү чидип,
Дугаланып ыраар.
Чарлып тура ынчан
Сагыш-сеткил саргыыр.
Эргеленген черим,
Эглип келир куштарым,
Эргелиг чаш назыным
Эстеп хадый бербээн.
1994.
Сени тыптым
Өскен черниң өңгүр чараш чечээ ышкаш
Өлүм билбес ынакшылдың чалынынга
Чүс-даа чылды сээң-биле чурттап эртсе,
Чүлдү-чүрээм эрикпес ийин, күжүр сарыым.
Чаңгыс катап чурттап эртер чуртталганың
Салым-хуузу сээң-биле доңнаттынган.
Сеткилиң ак, хөңнүң бичии болганынга
Сени камнап, хүндүлээрим чүүден артык.
Чырык черде үе-чергем хөй-даа болза,
Шыны херек, сени дилеп, чааскаан чордум.
Аяк шайны сээң-биле аартажыр дээш,
Амыдырал далайындан сени тыптым.
1973.
Шончалай
Сайыраң мээс ыжык черден
Частып келир шончалайым.
Частың башкы частыр чечээ –
Чалыы шаамның ынакшылы.
Мандып үнген шончалайны
Майның башкы байырында
Авайымга чеже удаа
Авыралдап сунмадым дээр.
Анай-чаштан ойнап өскен
Ава черим алдын чечээн
Амырагым адышка каап,
Арыг чүрээм хөлзедип каан.
Часкы хүннүң херелинге
Частып үнген шончалайым.
Ырым болган чараш чечээм,
Ынакшылым ужуу болдуң.
Шагда чүге сөглевээн сен
Шак-ла ынчан чечектиг ай
Чалыы шаамның эгезинде
Чүрээм сеңээ бербээн болза,
Чүге чааскаан чоруур деп мен.
Арыг шынчы сеткилимни
Аныяаңдан билир чордуң.
Ам кээп бөгүн бүзүрелиң
Алыс күш чок болган чоор бе?
Уттундурбас чылыг сөзүң
Угаанымда сиңе берген.
Ынакшылың доскут кижи
Ынчан чүге сөглевээн сен.
1962.
Чурукту архивтен алган.
“Шын” №35 2026 чылдың сентябрь 10
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn