Шаг-төөгүден бээр, өгбелерниң сагып эрттирип чораан чараш байырлалы Шагаа келгени бо. От олуттуг, 1 ак меңгилиг, кызыл Аът чылы моорлап келди. Аът кончуг ажыктыг мал – шанактаар-даа, тергелээр-даа. Чыл бажы келди, чылан бажы союлду. Курай! Курай!
Шагаага баш бурунгаар белеткенир, аштанып-арыгланыр. Күзүн-не сүт-саан үезинде белеткенип эгелей бээр: курут, быштак, ээжегей, чөкпек, саржаг, арбай коржаңындан, чиңге-тараадан казы-биле кылган чочактар, шөйген быштак, чодураалыг чөкпек, кургаг ааржы, өл ааржы. Чуңгулаар черни шилип алыр. Инек, аът кежин чуңгуулаар кылдыр белеткээр.
Хүн үнер чүкке, тей кырынга даң бажы шара-хере, даш бажы сарыг-шокар турда, Шагааның саңын салыр, аъш-чеминиң дээжизин ап алыр. Саң салыр черже адалар баар, авалар ынаар барбас ужурлуг. Шагаада от-көзүн аштап-арыглап, чемгерер, өг-бүрүзү аъш-чемниг, арыг-силиг турар. Аалдар, өглер кожа-хелбээ чурттап чоруур кожалары-биле удур-дедир шайлап чалажыр. Өгге кирген кижини албан чемгерер. Аъш-чем, тыва чемнер элбек болур.
Шагаада улус шупту омак-хөглүг, тодуг-догаа, хей-аъттыг болур. Чалаткан аалчылар өгге келгеш, “Шаг чаазы, Шагаа чаагай!” деп мендилешкеш, чолукшуур.
Байырлаан чон тыва оюннар ойнаар, харга кактаныр. Кажык-биле аът чарыштырар, чинчи чажырар, аскак-кадайлаар. А аныяк оолдар-уруглар чыраа-саяк аъттарын мунупкаш, тыва чараш идик-хевин чонга сонуургадып, кожамыктажырлар.
Кожамыктап ырлап турар
Кордал чогун дивес силер.
Кончуг чараш ынакшылывыс
Кожамыктан үнген-не болгай.
Чавагалыг, боошкуннуг
Кыстар чараш болбайн канчаар.
Чаваалыгда, богбалыгда
Чылгы чараш болбайн канчаар.
Болбалыгда, чаваалыгда,
Богба чараш болбайн канчаар.
Боошкуннуг, чавагалыг
Кыстар чараш болбайн канчаар.
Алдан-Маадыр даштыг чер боор,
Аъдың ужуп кааппазын.
Анай-караң аамай болгай,
Астыктырып кааппазын.
Хараганнар аразында
Караш-ла дээн чүве-ле бар.
Карам бе дээш көөрүмге,
Каарган биле сааскан болду.
Элезиннер ортузунда
Элең-тендиң чүве-ле бар
Эжим бе дээш көөрүмге,
Элик биле хүлбүс болду.
Чаражымны көрбээнден бээр,
Часкы-ла ояар, күскү-ле ояар.
Чараш кызыл чааккайы
Часкы соокка дадыккан боор.
Күжүрүмнү көрбээнден бээр
Күскү-ле ояар, часкы-ла ояар.
Хүрең-кызыл чааккайы
Күскү соокка додуккан боор.
/ Чылбак МОНГУШ, күш-ажылдың база Херээженнер шимчээшкининиң хоочуну, РФ-тиң хүндүлүг башкызы, Маадыр ие.
“Шын” №7 2026 чылдың февраль 26