Шай — хүндүткелдиг суксун. Өгнүң херээжен ээзи эртенги шайын хайындыргаш, ооң үстүн тос-караа-биле баштай одунче чалбарып чажар. Ооң соонда дашкаар үнгеш, үнген хүнче, оран-таңдызынче углай чалбарып чажар:
Долгай Таңдым, өршээ
Тос дээрим, өршээ
Алдын хүнүм, өршээ
Айдың айым, өршээ!
Шайның үстүн өргээн соонда, аякка куткаш, баштай-ла өгнүң эр ээзинге, ийи холдап сунар. Тыва кижи өгге таныыр, танывас-даа кижи кээрге, албан шайладыр. Кижиге куруг аяк сунмас, чурту карарар дижир.
Шаанда, айның чаазында, өг бүрүзү шайын хайындыргаш, улуг назылыг кырганнарын шайладыр езулал турган. Кырганнарын шайлаткан аныяктар узун назылыг, эш-өөрлүг, үнген-кирген чоннуг, эки чурттаар.
Шайның төөгүзү
Шай деп үнүштү делегейниң 30 ажыг чурттарында тарып турар. Эң эки шайлар: Кыдат, Индия, Цейлон, Японияда, бедик дагларда, оялчык черлерде үнгүлээн болур. Шай дыка хөй сорттарлыг, аттарлыг, а харын-даа өңнерлиг. Шайны ижерге, суксун ханар база эм шынарлыг дээрзин эң-не баштай кыдаттар билип кааннар. Бистиң эраның 12 дугаар чүс чылында кыдат император Вень албатыларындан шайны үндүрүг кылдыр хавырып алырын айыткаан. Шайның кадырган бүрүлерин, тырый бастырган шайның бодун акша кылдыр ажыглап турган. Саазын акша тыптып келирге, шайны акша кылдыр ажыглаары соксаан.
Кыдаттың кызыгаарындан дашкаар бир-ле дугаар шайны Японияга эккелген. 729 чылда император Шомунуң айыткалы-биле Кыдаттан эккелдирткен шайны хайындыргаш, япон ламаларга ижиртирге, тергиин таарышкан. Олар ооң соонда кыдат ламалар-биле харылзашкаш, шайның үрезинин тып алганнар.
Моолга шайны ХV вектиң төнчүзүнде Кыдаттан, а Россияга 1638 чылда төлээлеп чораан Василий Старков Моолдан эккелген.
Ооң соонда орус садыгжылар үнелиг аң кештерин чүдүрүп алгаш, Кыдаттың сарыг шайынга орнап, садыглажып чорааннар.
Шай Тывада ырак төөгүлүг дээрзин тыва тоолдар бадыткап турар. “Чиң шайын хайындырып, чигир-боовазын салып” дээн сөстер тоол бүрүзүнде барын эскерер бис. Чиң дээрге деңзилеп каан чүък. Чиңни теве, аът-биле Пекинден, Моолдан чүдүрүп эккеп турган. Тываларның шаандан бээр ижип келген шайының ады оон үнген. Ол шайны тывалар хайындырарга, деңнээр аргажок хоюг, амданныг болур турган. Ынчангаш “чиң шайын хайындырган” дээрге, дендии амданныг шайын дээни ол. Кыдаттың чиң шайы Тывага 1936 чылга чедир кээп турган. Оон Грузияга тараан шайны эккеп эгелээннер.
/ Оралмаа Момбулай, Тываның А.С. Пушкин аттыг ном саңының редактору.
Чурукту авторнуң архивинден алган.
“Шын” №16 2026 чылдың апрель 30
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар max.ru/join/egenQ...