Миннип кээримге-ле, Тываның хөгжүм-шии театрының артистери суурувуска бо-ла шии көргүзүп чедип келир. Оларның келириниң дугайында чарлалдар ийи, үш хонук бурунгаар-ла суурнуң клуб, садыглар даштынга, төпте тускай чарлал азар черге болгаш школа иштинге астына бээр. Ол хүннүң келирин чон четтикпейн манаар. Ынчан улустуң арын-шырайында өөрүшкү-маңнай кыптыккан, тура-соруктуу-даа аажок, тыва театрның артистери келир дээнинге өөрүп, аразында чазык чугаалашкан ажылдап чоруп турарын сактыр-дыр мен. Анаа магалыг байырлал!
Шии болур хүн-даа келир. Артистерниң автобузу суурга келгеш, дораан-на клуб даштынга туруптар. Бис, оолдар, олче маңнажып-ла каар бис. Автобусту долгандыр халчып, келген артистерни кайгап, көрүп турувуста, оларның аразындан бир кижи 5-6 оолду шилип алгаш, автобус иштинде чүъктү дүжүртүп-ле эгелээр. Кажан чүък дүжүрери доосту бээрге, ол оолдарны боттарының турар өрээлин таварыштыр клуб иштинче киире бээр. Шак-ла ынчаар ол оолдар шиини халас көөрлер. А оларның аразындан узун ийи оол, көжеге ажыдып, хаап тургаш, шиини көрүп алырлар.
Шии уругларга бир, улуг улуска бир-ийи катап болуп эртер. А клуб ишти кайызынга-даа шыгырт долу болур. Артистерниң оюн-көргүзүүн чон дыка магадап көрүп, көжеге хаар-ла, диңмиттиг адыш часкаашкыннары-биле хүлээп алырлар.
Ол шагда артистерни аажок хүндүлеп уткуп, үдээр турду. Келгенде, бир чемгерер, чоруурда, бир чемгерер. Ону эки билирим, авам Быдыкпан Байыровна Эртине суурнуң столоваязынга ажылдап турган. Ол өөрлери-биле улуг улустуң шиизинде чылыг аъш-чемни артистерниң ажылдаары-биле турумчуп алган өрээлинге эккеп бергеш, оларның көрүкчүлер залында белеткеп каан олуттарынга олурупкаш, шиини көрүп алыр. Шии төнерге, артистерни столоваяга чемгергеш, үдеп каар.
Школаны дооскужеге, Тываның хөгжүм-шии театрының артистериниң шиилерин чежени көрбедим дээр! В. Көк-оолдуң “Хайыраан бот”, “Самбажык”, С. Токаның “Дөңгүр-оол”, “Боттанган күзел”, С. Пюрбюнуң “Кызыл үер”, С. Сарыг-оолдуң “Чечен биле Белекмаа”, У. Шекспирниң “Ромео биле Джульетта”, М. Каримниң “Ай туттурган дүне”, Г. Гизаттың “Хорагай идиктер”, Кызыл-Эник Кудажының “Долуманың хуулгаазыны”. Бо шиилер школачы оол мээң сагыжымга уттундурбас болуп арткан.
Ында ойнап турар тыва театрның үндезилекчилери хоочун артистерни: Виктор Көк-оолду, Максим, Кара-кыс Мунзуктарны, Николай Өлзей-оолду, Олег Намдарааны, Борис Бады-Сагаанны, Ольга Ензакты, Дмитрий Дамба-Даржааны, Александр Тавакайны, Хүргүлек Конгарны, Екатерина Кенденбильди, Владимир Монгалбиини, ооң соонда салгалдары артистерни, анаа чаңгыс суурда чурттап турар кижилер дег, шуут таныыр апарган мен. Ынчалза-даа оларның-биле арын көржүп чугаалажып, хөөрежир харыым кайда боор, чүгле магадап көрүп каар мен, ол-ла!
Ылаңгыя, ол үеде Ленинград хоорайның театр институдун дооскаш, суурга диплом шиилерин ойнап келген аныяк артистерниң оюн-көргүзүглерин магадап көрген мен. Оларның овур-хевирлери, оюн-көргүзүглери сагыжымга артып калган. А олар-биле кажан-на-бир шагда чаңгыс коллективке эгин кожа кады ажылдап, оларның аразынга хостуг чугаалажып, хөөрежип, чаңгыс автобуска олуруп алгаш, Тываның хоорай, суурларынга оюн-көргүзүглерни бараалгадып чоруур деп чүве сагыжымга-даа турбаан! Ынчалза-даа...
Сургуул чылдарым
Ынчалза-даа 1973 чылдың чайы мээң амыдыралымның келир үеде салым-чолунга төөгүлүг улуг салдарны ужуктап каан. Берт-Даг ортумак школазын дооскан көдээ оол Москва хоорайның делегейде алдарлыг Б.В. Щукин аттыг театр институдунуң сургуулу апардым.
Институтка өөренип келген он үш оол, чеди уруг — тыва национал студияның сургуулдарынга студент билеттерни шылгараңгай полководчу Кутузовтуң (“Дайын болгаш тайбың” деп төөгүлүг уран-чечен кинода кол маадыр Кутузовту институттуң ректору Б.Е. Захава ойнаан) холундан алыр аас-кежиктиг болдувус. Кады өөренип келген акыларым, угбаларым-биле (оларның эң хеймери мен), театр уран чүүлүнүң эгээртинмес чажыттарының далайынче шымнып кирдим. Курузувустуң удуртукчу башкызы, профессор Татьяна Кирилловна Коптева, биске эриг баарлыг, эвилең-ээлдек ававыс болуп, чылыг-чымчак сөстүг чагыг сүмелерин үргүлчү берип, беш чыл ишти бисти карактап, хайгаарап келди.
Артист мергежилдиң эге билиинден дээди чадазынга чедир белен эвес орукка кандыг-кандыг шылгалдаларны эртпедивис дээр! Боттуң чогаатканы этюдтар, хайгаарап көрүп алган чүүлдерин өттүнүп көргүзери, оон чоорту билдингир чогаалчыларның чогаалдарындан үзүндүлерни боду шилип тыпкаш, ону тыва дылга очулдуруп алгаш ойнаары.
Ол-ла бүгүнүң чажыттарын институттуң арга-дуржулгазы бедик, алдар-аттыг театр уран чүүлүнүң докторлары, профессорлары биске өөредип турду. Актёр мергежилиниң Т.К. Коптева, В.Г. Кольцов, Т.Л. Асейкина, В.Г. Шлезингер, Л.А. Пашкова, Н.К. Генералова, Ю.А. Стромов, танцының Я.Д. Ицхоки, ырының Е.Д. Кара-Дмитриева, фехтованиениң В.Б. Южаков, гримниң Л.А. Синельникова, сцена чугаазының С.В. Владимирова олар бисти шыңгыы өөредип, артист мергежилге ыяк “дарганнап” каан.
Онзагайлап демдеглексээр чүүлүм – бистиң кол чепсээвис – тыва дыл. Ооң кичээлин Москвада партияның Дээди школазынга өөренип келген дыңнакчылар Надежда Борисовна Тыртык-Кара (1973), Байыр-оол Сендажыевич Монгуш (1974-1975), арткан сөөлгү курстарда эртем ажылдакчызы Болат-оол Кыргысович Бүдүп башкылап келди. А республиканың тыва дылда үнүп турар “Шын”, “Тываның аныяктары” солуннарны БАЛКЭ Тыва обкому чылдың-на биске чагыдып берип келген.
Александр ШОЮН, РФ-тиң алдарлыг журнализи, ТР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы.
Чуруктарны авторнуң хууда архивинден алган.
(Уланчылыг).
“Шын” №11 2026 чылдың март 26