1979 чылда школаның «тик» клазынче өөренип кирген бис. «А», «б» деп ийи класста шупту 36 өөреникчи бар. «А» клазывыстың башкызы Белмаа Александровна Буду, «Б» класстың – Мария Хонакпановна Серембил. 3 класска октябряттар одуруунче байырлыг байдалга кирген бис. Хөректеривиске Владимир Ильич башкының бичиизинде октябрят чуруктуг хөрек демдектерин кадап берген. «Октябряттар» деп чараш атка дүгжүр дээш, кончуг кызып өөренип турган бис.
Ынчан 1950 чылда бирги туттунган школавыска өөренип турганывыс ол. Бис, ынчангы малчыннарның ажы-төлү, интернатка чурттап, өөренип турган. Сагылга-чурум шеригде дег шыңгыы чүве болгай. Эртен эрте тура халааш, күш-дамырга шимчээшкиннер кылыр, маңнаар. Оон чунгаш, чыскаал ёзугаар ырлавышаан, столоваяже чемненип чоруптар. Эртенги чем – каша, ортузунда эрээн үстүг, амданныы хөлчок. Дүъштеки чеми аажок чаагай. Бир дугаарга янзы-бүрү мүннер, ийи дугаарга – эъттиг картошка, капуста. Картошканы дежурныйлаар ээлчээ келирге, ийи доскаарны долдур карттаар чүве. Онаалга кылыр үеде хостуг ойнаан өөреникчи көзүлбес турган. Шупту ыяап кичээлдээн олурар.
Удаваанда, эге школавысты дооскаш, чаа школаже шилчээн бис. Улуг чараш чаагай школа. Пионер одуруунче киргенивис балаттынмас төөгү болуп артып калган. Пионерниң даңгыраан өөренир кыдырааштың артынга бижип каан болур. Ёзулуг шээжи-биле билир ужурлуг.
Клазывыс башкызы Зоя Тадар-ооловна Содунам кончуг шыңгыы орус дыл башкызы. Ырактан-на башкывыстың базымнарын дыңнап кааш, шыгырт олуруптар бис.
Пионерлер апаарывыска, дуза кадар хоочуннарның бажыңнарын дагзып каар апарган. Тимуржу командалар ол бажыңнарга дузалажыр: ыяжын чарып, суун узуп, садыгдан аъш-чемин садып эккеп бээр. Пионерлер кончуг ажылдаар: чайын будук-бүрү кезип, мал чеми белеткежир, кыжын көдээ аалдарга барып, көржең коптарар... Улуг-хүнде, чартык хүнде ырак эвесте ферманың доң инек мыяан аштаар. Бызааларга сиген, тараа каап бээр. Эки ажылдаан өөреникчилерни совхоз акша-биле шаңнаар. Будук-бүрү чыырынга бирги черни ап, шаңнатканымны утпас мен.
Комсомол киргенивис аажок солун. Бир-ле хүн комсорг клазывыстан эки өөреникчилер: Мерген, Кежик, Нанна... сугларга комсомолга киреринге белеткенир деп чарлапкаш, устав тутсуп каан. Ол уставты элээн үр өөренген бис, нарыны-даа кончуг. Оон аңгыда политиктиг айтырыгларны эки билир ужурлуг, чижээ: чурттар баштыңнары кымнарыл? Чурттуң байдалы кандыг?
Чамдык айтырыглары мырыңай солун:
— Пионержи галстуктуң үш адыры чүнү илередип турарыл?
— Партияны, комсомолду, пионерни.
— Кайыын келдиң?
— Пионерден.
— Кайнаар баар сен?
— Комсомолче.
— Ачаң ады кымыл?
— Ленин.
Бодуң ачаң адын адап азы бажыңче чанар мен деп харыылаптар болзуңза, бодуң шоруң – хүлээвес. Ынчаар харыылааннар база бар дээр болгай.
Ынчаар шээжилеп, белеткенип чоруп турувуста, комсомолче кирер хүн-даа келген. Төпче элээн каш өөреникчилер баттывыс. Четкеш, бир дугаар кирдим. Дерим төгүлгүже байысаады. Бүгү айтырыгларга тура дүшпейн харыыладым. Комсомол хөрек демдээн кадап берди. Оон кызыл туктуң ужун тудуп, бажымга дегзип, даңгыракты бердим. Ынчан шупту комсомолче кирип алган бис.
Бо-ла бүгү эрткен школачы үелеривис сактып ора, мурнумда чаңгысклассчы эштеримниң чуруктары-биле школавыска белээвис болур альбомнуң арыннарын долдуруп кириптим. Үе эвээш. Удавас эргим школавыстың 75 чыл ою.
Бо эжим Чейнештиң картошка ажаалдазының үезинде чуруу. Чанында – башкывыс Тадар Сандакович, күш-культура башкызы. Аажок аныяанда чуруу. Дыка эки башкы чүве. Чурукта чаңгысклассчы чоок эжим Чейнеш, кончуг чуруттунар, орус дылга тергиин. Амгы үеде культураның хоочуну. А бо чурукта Нанна – тергиин өөреникчи эживис. Амгы үеде школавыста ажылдап чоруур, Чазак шаңналының эдилекчизи. Бо эживис Римма – тергиин өөреникчи, амгы үеде арга-дуржулгалыг бухгалтер. А бо эживис Андриан чээрби беш чыл милиция шугумунга ажылдаан, амгы үеде хүндүлүг дыштанылгада-даа болза, камгалал адырында ажылдап чоруур. Бо эживис Мерген – хирург, ам-даа ажылдавышаан. А бо эживис Юлия Дээди судта шииткекчи болуп үр үеде ажылдап чоруур. Мира эживис – эмчи, Саян – малчын, мал чүзүнүн билири кымдан-даа артык деп боданмышаан, альбомну долдуруп олур мен.
Эрзинден беш километр өрү булуңда Булуң-Бажы азы Сылдыс деп суурувус бар. «Сылдыс» деп атты ховуга ажылдааш, стандан орай дүне чанып орган трактористер берген дээр чүве. Ырактан көөрге, сылдыс дег чайнаар кудумчуларлыг суур болганы-биле ол ат олчаан арткан. Сылдыс – көктүг-шыктыг суур. Бир талазындан Бом даг ээлээн, өске талазында чараш Нарын хем агып бадып чыдар.
Альбом доозулган. Соңгамче көөрүмге, өл хар чагбышаан. Даарта школавыстың 75 чыл ою. Хар соксаар ирги бе, орук кандыг ирги...
Даартазында даң бажы шара-хере, даш бажы сарыг-шокар турда, чаңгысклассчым Юлия чиик чычаанныг халдып келди. Төрээн Сылдыс суурувусче хап ажыптывыс. Орук арай тайгак. Орук дургаар сактыышкыннар куттулуп, узун орукту эскербейн ажып келдивис.
Эргим чараш школавыс хөй чылдар эртпээн дег бо тур, эжиин ажыттывыс.
— Каш чылдар си- лер? – деп айтыргылап, чаңгыс аай кызыл хээлиг торгу хөрек хептиг аныяк башкылар уткуду.
— 1979-1990 чылдар – деп харыылааш, эргим клазывысче эрте бердивис.
Клазывыс ажык эжиинде географиявыс башкызы Мира Наниновна Идам бо тур. Бодаарга, ам кичээл эрттирер дээн дег, хүлүмзүрүп уткуду. Клазывыс биеэ хевээр, чүгле ханада чуруктар өскерилген, орус дыл кабинеди кылдыр дериттинген. Парталарны эде салып, аъш-чемни делгеп каан. Школавыска чараш кызыл торгу хээлиг хөрек хептиг эживис Нанна биске каттыжып келген. Клазывыс эжиинде 1970-1990 деп чарлал аскан. Бо класска чээрби чыл дургузунуң доозукчуларын чалаан. Чаңгысклассчыларым-биле изиг сүттүг шайны аартап ора, сактыышкынның солун үезинче дүлнүп кирдивис.
Башкывыс спортзалче кирерин сүмеледи. Школавыстың узун коридорунга бичии школачылар дег өөрүп, хөөрежип базыптывыс. Залда бүгү чылдарның доозукчуларының, башкыларның чуруктарын чыып, аскан болду. Солунун! Бо баштайгы директору Хонакпан Куулар башкының чуруу. Ийе, бистиң эге клазывыс башкызы Мария Хонакпановна Серембилдиң ачазы.
Чуруктарны топтап көрүп тура, математика башкызы, чараш башкывыс Рыгжитмаа Жаповна Серенге ужураштывыс. Төрээн чурту Агинскиден поездилеп, самолёттап келген болду. Башкывыстың эргимин, чаражын! Шагдагы өөреникчи үелеривисти сактып хөөрешпишаан, башкывыс-биле чурукка тырттырып алдывыс.
Улаштыр шупту клубче хаптывыс, байырлал аңаа уламчылаар.
Клубтуң чылыг, чырык деп чүвезин! Чараш чаа сандайларга саадаптывыс. Школавыска болгаш ооң коллективинге шаңналдар берип тур: Тываның Чазаандан, Өөредилге яамызындан, Дээди Хуралдан, кожуун чагыргазындан, кожууннуң өөредилге килдизинден, суму чагыргазындан...
Аралаштыр башкылар коллективи чараш танцы-самын, ыры-хөгжүмүн бараалгадып тур. Ёзулуг талантылыг, найыралдыг коллектив!
Оон сценаже бистиң чылывыстың доозукчуларының ээлчээнде бисти чалады. Клазывыстың мурнундан шаңнал алган башкыларывыс Зоя Тадар-ооловнага, Белмаа Александровнага, Мария Хонакпановнага белээвисти байырлыг байдалга сундувус. Школавыска альбомувусту болгаш акша белээвисти аныяк директор Байыр Васильевич Чигчитке сөңнедивис. Байыр чедириишкиннери үзүлбейн тур. Ынчанмайн аан, 75 чыл дургузунда тергиин эки ажылының түңнели бо ышкажыл. Тывавыстың база бир улуг назылыг школазы.
Эргим школам, эргим башкыларым, эргим суурум, эргим эш-өөрүм, сагыш-сеткилим хана берди, черге чедир мөгейдим. База катап ужурашкыже!
/ Римма БААНАЙ.
Чуруктарны авторнуң архивинден алган.
“Шын №2 2025 чылдың январь 22