(Уланчызы. Эгези №30,31 "Шында")
Чимис ийиги каъттан бадып келгеш, аэрогрильге үс чокка дагаа эъди хаарып, огурец, помидор-биле катай чип алгаш, адаанда тренажёрларлыг, бассейнниг залынче бадып кээрге, акызы Күдер чааскаан штанга көдүрүп турган. Акызынга чассыңайнып өөренген-даа болза, бо удаада чемеледирин баш бурунгаар билгеш, чагдавайн, чадаг-терге тевер тренажёрже олуруп чыдырда, оозу:
– Эй, пацак, сээң движтериң канчап доңуп эгеледи? Доң болуп тур ийин, көңгүс доң. Эде-хере халыыр болза эки. Спичканы кажан бээрледир сен че? – дээш, чанынга кээп туруп алган.
– Харын, келбейн барды ийин. Кадайы хондур-хүнзедир чиде бээрге, оозун дилеп турган кижи чорду. Ам кайы хүнде кайнаар болчаптайн, акый?
– Дарый-дарый че. Серт чок кылдыр кыйгырывыт. Артканын мен бодум... Каям, киир базывыдам. Дугуржувут ынчангаш – дээш, Күдер солагай талакы холунуң айтыр, башкы болгаш бичии салааларын кожайтып, ортузунда ийи салаазын базып алгаш, кулак биле аас уунче имнегилээн. Чимис дыңнангыры кончуг телефонун алыр дээш, кырыкы каътче үнүпкен. Акызының чугаазы – аңаа хоойлу.
Чимисти авазы, соңгаар бир хоорайга студентилеп тургаш, божуптарга, улаштыр өөренип алзын дээш, кады төрээн акызы, чаавазы ылым чажында-ла алгаш барган. Узун шөлээ албайн, улаштыр өөренип чоруп тургаш, бир хүн эштери-биле хоорайлап чорааш, хайга алзып, троллейбус адаанче кире берген деп өзүп келгеш дыңнаан. Ынчангаш авазын орта сагынмас, чүгле дөрт-ле борбак харлыг турган. Даайы, күүйүн авам-ачам дээр. Олары үш оолдуг. Күдер – оларның хеймер оглу. Хуузунда тудуглар кылыр албан чери ажыдып ап, чарлаттынган конкурстарга киржип, бригадалар тургузуп, оларның ажыл-агыйын уштап-баштап, акша-көпееэн аайлаар. Холга мөөңү-биле акшалар тудуп өөрени берген болгаш, акша хөөдер кандыг-даа аргаларны билир. Эң белени – ипотека эрттирип алган улуска баштайгы дадывырынче киириштирер акша чегдирери. Ооң хуузу дыка улуг болбас, ынчалза-даа анаа чытканындан дээре: бичии-даа болза, ойнаашкынныг болур. Эң айыылдыы болгаш болдуна берзе, көвей орулгалыы – хоойлуга удур «бараан» саарары. Саян ындында хереглекчилер бар, чүгле оларга чедирип алыры берге. Ийи хире чыл дургузунда боданып келгеш, чаңгыс катап чедиишкинниг шенепкен. Чорук-херек чогуп, көдүрлүп алыр арга тывылган. Саарылганы кады кылыпкан Арам моон соңгаар катаптавайн, соксап каарын сүмелээш, Тывадан ырай берген. Ам ол-ла деп миннип турза-даа, акша халыыны күштүг болганы ол ийикпе, ийи катап ыяк белеткенгеш, база-ла шыдапкан. Ону боттандырарынга чаңгыс хыл безин дээспес ынак дуңмазы Чимис дузалаан.
А От-оолду алышкылар согур душ бооп тып алганнар. Чаа чыл мурнунда шимчээшкин хөй үеде Чимис акызының садып берген «Короллазын» мунуп алган чорда, ээр черден хенертен үне халдып келген «Ленд Крузер» шаштырыпкан. Ол дораан Күдерже долгаптарга, халдып келгеш, КАИ чокка сайгаржып кааптар кылдыр дугуржупкаш, ол черден дораан ырай бергеннер. От-оол шак ынчаар какпаже кире берген. Дыка эки улус боорга, машинаны кылдырар акшаны ол дораан шилчидип берипкеш, адырлып алган мен деп бодаарга-даа, харылзаа төнмейн барган. Чимистиң машиназын кылдыргаш, садып чорудупкаш, катап чаа машина садып алыры-биле кады Красноярск-даа ашканнар. Элээн болганда машиназын хынадып алыр дээш, бодунуң машиназын Кызылга тургузуп каапкаш, Чимистиң «Камризин» мунуп алгаш, база-ла иелээн ашкаш келгеннер. Уругнуң чугаакыр, чазык, чаптанчыы-даа кончуг, акызы база шору эр бооп көзүлген. Оларның ужуражып турарынга удурланмайн, харын-даа кады таптыг чоруурун чагып каап турар апарган. Ийи алышкы мырыңай ону Спичка деп шолалап алганнар. Бежен хар четкелек чорааш, үжен хар безин четпээн чараш кыска дужа бергеш, ынакшый берип, аар өртектиг белек-селек сөңнеп эгелээрге, кады эрттирер үелери көзүлдүр-ле кыскалап эгелээн. Кончуг таптыг байдал тургустунуп кээрге-ле, акызы бо долгап келир. Азы шуут-ла бо чедип келген турар. Дуңмазын чанаалы дээш алгаш баар. Чогум От-оолче шыңгыы чугааланып көрбээн. Холга киирип ап, ажыглаарынга арга-ла херек. Бир улуг партияны соңгаар ажырыптар кылдыр белеткеп алгаш турда, От-оол келбейн барганы ол. Ам дүрген шимченмес болза, байдалдар өскерли берип болур. Ынчангаш дуңмазынга Спичканы кыйгыртып турары ол.
От-оол аалындан бадып келгеш, садыгда дүшкен бараанын хүлээпкеш, чанып бар чыдырда, телефону «Зайка моя, я твой зайчик» деп ырлай берген.
– Алло, арыг-арыг! Чүү-дүр че? – деп харыылаан.
– Мындаа келбээн сен, ынчангаш могаттынып тур мен. Билзээңни ломбардче дужааптар мен, шоруң! Ам кел че, манап тур мен – деп, Чимизи чассыңнаан.
– Бо ийи-үш хүн, шынап-ла, чайым чогул. Каш хонгаш, чеде бээр мен. Долгаптар мен шүве– деп харыылаарга, бирээзи улаштыр чугааланып чыдыр- да: – каям, бо соңгам былчактажып каап-тыр, чодуп алыйн – депкеш, телефонун өжүргеш, эжик карманында пөзүн алгаш, машинаның мурнуку шилин чода берген. Ол чүү дээни ол деп чүвени Чимис дыка эки билир: чанында кадайы чедип келген.
– Акы-оой, ийи-үш хонуктан чедип кээр мен диди – деп, чаданы куду алгырып батпышаан, Чимис бажыңдан үнгеш, чадаг-тергезин үндүрүп алгаш, сесерлик кыдыы-биле халдып бадыпкан.
***
Салбакайның дүш-түлү тоолзуп, кулактарынга чүү-даа дыңналып, карактарынга чүү-даа көстүр апарганындан албыстаар деп барган. Кулактарынга хөгжүм дыңналыр наушниктер-даа суккан, карактарын холу-биле дуй тудар-даа, херек үеде дуй соктунуптар кылдыр мырыңай бажынга аржыыл шарып алыр апарган. Амылыг байтык, амы чок бойдус безин чугааланып турарын кайгап ханмаан. Шалада дүжүп калган чыдар баш дүктери-даа чугаалажып-ла чыдар, чирли бээрге, үндүр октапкан шаажаң аяк-даа химиренип-ле чыдар – түвектии шуут кедерей берген. Бо бүгү бергедештире бээрге, караңгылаарын манап алгаш, баш бурунгаар садып белеткеп алганы ногаан торгузун, сарыг хорагайын, мөңгүн өөктерин, калбак сарыг шайын, чигир-чимизин хапка суп алгаш, озалааш бажыңныг кырган-аваже халдыпкан. «Лексузун» казанак чанынче эвес, элээн ыракта хараганнар артынга тургузуп кааш, кылаштап кирип келген. Ыт-даа ээрбээн, харын-даа ээзин көрүп каан чүве дег, огланып туруп калган.
– Экии, кырган-авай! Мен-дир мен ийин, Салбакай – деп, мендилежип эртип олурарга, ханада аът баштыг ыяш аскыышта азып каан кызыл сөөскен ужундан халбактанып алган орган кара куш кадайны мурнапкан:
– Амыр-амыррр! Эртип олуррр!
Салбакай дөрже эрткеш, соңга караанда ооргалыг сандайга олуруп алырга, куш чалгыннарын салдырадыр ужуп келгеш, ооң эктиниң кырынга хонупкан. Бокта, Кара-Кадай шуваганчыны ам көрүптерге, аныяа аттыг апарган кылаштап турган. Аажок хөй кылаңнааш чинчилерни каът-каът кылдыр мойнунда суктунуп алган, олары ооң хөрээнде аянныы кончуг кылдыр дагжап, өлбезек сайгылгаан чырыынга безин аажок кылаңайнчып турган. Шай кудуп, чем салып кылаштап турда, аңгы-аңгы дизиглерде чинчилерни санай каапкан – 9 аңгы өңнүг. Салбакайның эктинде куш ооң кулаанга: «Сааскан номун тып ал. Сааскан номун диле че. Тып алзыңза, сеңээ чедер кижи турбас. Чүгле мен эвес, өске-даа куштарның, курт-кымыскаяктың шуптузунуң чугаазын билир апаар сен. Амдыызында чүгле мени дыңнап турар сен» – деп дүвүредип олуруп берген.
Кадай оозун ийи холдап ап алгаш, кончаан:
– Болгаан, эжим! Кижи бүрүзүнге чагып болбас. Амдыы бир көңгүс чаш оолга чагып каан болгай бис. Ол дилеп турар кижи-дир, тып эккээр деп бүзүрээр мен – дээш, кужун орун кырынче октаптарга, оозу кара киш кежи бөрт апарган.
Шкаф караанда биеэги даңзазын ужулгаш, стол кырынга салбышаан, сандайга олуруп чыда:
– Шуваганчы уруу моорлап келген дээрге-ле экизи ол-дур. Оон орайтаан болзуңза, түрээр турдуң көрем. Амы-тыныңга-даа четтиндирип болур болдур ийин, бо хугбай чүвелер. Харын-даа быжыг кижи-дир сен. Ам мээң чанымга хонар сен, даң баштап үнгеш, Шокар-Хая баар бис. Аңаа ёзулалды кылып, чаяаныңны бүрүнү-биле ажыдып, дүңгүр хүлээдир бис – дээри билек, бодунуң бажыңынга артып калган бөрзээ Салбакайның буттарынга ораажып, чассыңайнып чедип келген.
Даң аткалак. Ынчалза-даа караңгы хевээр. Шуваганчы уруун эдерткеш, Шокар-Хаяда куйже машиналыг хапканнар. Кирип кээрге, улуг көк бөрү оларны уткуп алган. Кара-Кадай биле куй ээзи иелээ чугаалажы бээрге, Салбакай ам база ол дылды билип чадашкан: тыва-даа эвес, орус-даа эвес, кайы-бир делегейде бар дыл ирги бе деп бодаарга-даа, дыңналыры бир өске.
Улуг көк бөрү, дүжүнде көргени ышкаш, ногаан торгу тоннуг өгбе кылдыр хуула берген. Салбакайны дүжүлгезинге олурткаш, куй ортузунда оожум тырыкыланып турган дүңгүрнү ооң хөрээниң дужу хире кылдыр бадыргаш, алганып кирипкен. Өгбе бодунуң дүңгүрүн какпышаан алганырга, Кара-Кадай ийи холун өрү-куду, ол-бо чүкче сунуп, бир-ле чүвелер кыйгырган ышкаш, самнаан соонда, куйнуң ол-бо талазындан кижи көрүп көрбээн амытаннар, узун курттар, куштар үглеп-ле келген. Салбакай кортканындан кышкырыпкаш, моорап калган. Бир миннип кээрге, боду дүңгүр тудуп алган алганып турган:
– Шуваганчы кадай уруу Салбакайны
Шупту дыңнап, аайы-биле чоруңар-ла.
Ханныг-чинниг өлүм-чидим бүргей алган
Хайыралыг черивисти арыглаңар.
Адааргал, бак, кара сагыш сиңе берген
Амытанның ханын соруп арыглаңар.
Аржаан суу дег арыг хөңнүн оттуруңар,
Алыс шынын тывар кылдыр эдертиңер.
Кижилерни хилинчээнден адырыңар!
Кижи болур арыг адын эгидиңер!
Өгбелерниң өөредиин чандыр базып,
Аза берген түрээннерни сегидиңер!
Аймак, салгал бүрүзүнге кежик доктаап,
Өртемчейниң үүлези арыг болзун!
Ээй-салам, оой-салам, кара кужум,
Энем болган шуваганчы Кара-Кадай,
Кокай оглу орлан бөрзээм, билектээжим,
Кокпам изеп, чырыдыңар, ыдыктарым!
Өйү келбээн өлүм-чидим, озал-ондак
Өртемчейге хааннавазын, базаалыңар!
Өгбелерден дамчып келген ээреннерим,
Шуваганчы уруу меңээ дузалаңар!
Сактырга-ла, куй иштинде шимчеп турар чүве бүрүзү аңаа сөгүрүп-ле, тейлеп-ле турганзыг. Харын-даа өөрүп, деткип-даа турар ышкаш.
Ногаан тоннуг өгбе ооң чанынга кылаштап келгеш, бажын ээй тыртып, чөвээнче харамдыгып чыттааш, Кара-Кадайже чугааланган:
– Шывак уруу улаачым, улаштыр салгалыңны бодуң эдертир сен, бодуң белеткээр сен көрем. Эккеп берген торгузу-биле бодун чүмнээр сен. Чүнү билбейн баар-дыр, айтып бээр сен. Чавагазының бирээзиниң чайыры чидип, мөңгүнү карарып эгелээн-дир – ону эдер херек. Орус-деңгис чуртунда оол уруг эш тып турар, чаңгыс дамды-дыр, чаңгыс хан – хемчээн алыр!
Чанып олура, Салбакай машиназын доктаадыпкаш, утказын билбээн чугаазынче сиңниге-ле берген:
– Менде чавага бар эвес, кырган-авай, ол чүү деп турары ол? Утказын шуут билбедим. Москвада оглумну чүү дээнин база билбедим ийин. Коргунчуун, канчап турар улус боор бис?
– Билектээжиңни ам черле холуңдан ужулбайн эдилээр сен шүве. Айтырыгларга үглетпес, бодуң билип турар апаар сен. Ашактыг кижиниң чажын ийи чара өрүп, чавагазын салбактаар чүве болгай. Бирээзи чайырын чидирип эгелээн дээрге сээң ашааң-дыр ийин, ооң-биле холбашкан. Кулугурнуң хемчээн алыңар диди. Амы-тынындан чарылбаза-даа, херекке онаажып болур. Камгалал кылыр кижи-дир.
– Ам оглум?
– Ону бодуң дүрген ылавыла. Оглуң-биле долгаш. Ажыт-чажыт чок чугаалаш. Таныш тып турары ол ирги бе? Чаңгыс хан, чоок төрел, үш ада салгалы ашпаан, чаңгыс дамды дээн-дир. Бир болза ашааңның суразы-дыр, бир болза бодуң ханың-дыр, кайы-бир чоок кижиңниң уруу. Шак-ла мынчаар баштай бодуң өг-бүлеңни аайлааш, аймааңче кирип, кижи бүрүзүнүң хилинчек-човулаңын адырар буянныг үүлеже кирер сен. Күрүне ажылындан халашканың дээре. Албан-хаакчыт кижиге таарышпас салым-дыр ол.
Салбакайның аксы ажыттынып, карактары улгады берген олурда, бөрзээ бо көстү хонуп кээп, соомдан халдып олур дээнзиг, хая көрүнгеш, суур алзы маңнап бадыпкан.
(Уланчылыг).
Идегел КАҢ-ЧОЙГАН.
Чурукту Алиса AI чураан
«Шын» №32 2026 чылдың август 20
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn