(Тоожудан үзүндү)
Салбакай миннип кээрге, кызыл-даван өл харда кылаштап чораан. Кеткен кылын хеви-даа чок. Удуурда кедер узун хончулуг, узун чеңниг чүвүр-хөйлеңниг, ол-ла. Чажының дыдырашсымаар дүктери чарнын ажып, ооргазын шуглаан чүве дег, бырлаңайнчып чораан. Анаада ол кажан-даа ынчаар чажын сула салып чорбаан, бөле туткаш, бажының кырынга чараштыр эдип алыр. Бажыңындан үнерде, хомудаанындан карактарының чаштары агып бадып, ишти ажыңайнып, харлыгып чораанын сактып келген. Ам ол дег хостуг, ол дег күштүг кижи чок, мурнунга таваржып келген чоон ыяшты-даа болза ужур часкаптарынга белен, артында-ла диштери араатанныы дег шаккыңайнып, хөрээниң иштинде бир-ле күчүлүг дүңгүр дагжап турганзыг. Бир-бир бодаарга, ырланган кокай-даа ышкаш. Холдарын бурунгаар сунупкаш, көөрге, адыгныы дег, чоон, чидиг дыргактарлыг болгаш кадыг кара дүк шыпкан дег. Коргар хөлү эрткен, шуудунче кире берген кылаштары дыңзыг-дыңзыг чоруп олурда, хенертен бир бажыңның ыды ээре берген. Чонаада ыттардан коргар боду ооң уунче холун чаңгыптарга, кызыл көстүктүг дүктегер кара улуг ыт эник ышкаш сыйыңайнып, үгээнче кире халааш, ыыт чок барган. Суурнуң мурнуу-барыын чүгүнде чодураалар, талдар сырый үнген арга чарыында озалааш казанак бар. Ында Кара-Кадай деп кырган кара чааскаан чурттап олурар. Хөөкүйнүң эжиин ажып кирер улус-даа чок, Көстүкпени-биле азыранчып олурар.
Кижи-даа келбес, ыды-даа ээрбес боорга, ыржымга пат чаңчыккан кадай сырбаш кыннып, отту чаштап келген. Ыды туткуланып чоруй, сыйыңайнып, ыыды чиде бээрге, кайгап, өңү чидип, элей берген дүктүг-пөс халадын кедип, койгун дүктүг белдиргиижин орааттынгаш, салбактарлыг кылын ногаан аржыылын бажынга шарывайн-даа сала каапкан. Эжик аксында шекпен идиктерин киир тепкеш, далаш-биле шаандагы хөвеңниг хөректээжиниң бир чеңин кедипкеш, бирээзинче холун сукпушаан, казанаандан үнүпкен. Аза-бук сагындырар узун чаштыг чанагаш уруг көрүпкеш, кадай меңней каапкаш, хыйланган:
– Чор! Сок дидим! Чоразы бак чорумал!
Хаптар дээш, эжик аксында азып алган олурар кызыл сөөскенин сегирип ап чыдырда, демгизи:
– Кортпа, кырган. Аза-бук-даа, хей чүве-даа эвес-тир мен. Сендеңмааның уруу Салбакай-дыр мен – деп оожургаткан.
Кадай орталанып келгеш, дүрген-не уругнуң кырынче шала кеткен хөвеңниг хөректээжин шыва аарак октапкаш, барып, бөле тутпушаан, казанаанче киир чедипкен. Чырыы чедишпес, кызылзымаар көстүр чаңгыс сайгылгаанныг бажың иштиниң чылыы аажок. Печка кырында баалыңныг көк хөнек биле ак-демир бичежек тавак бар болган. Ол тавакта чойган чөвүрээзи хайындырып турары илдең. Чаңгыс-даа будук, дозу дээп көрбээн шаланың арыы кончуг. Кадайның удуур демир орунун бедидир дозу лаазалары салгылап каан. Орун баарында шалада адыг кежи чадып каан.
– Дүрген бээр чыт, оглум. Оттан ужудуп, шайдан хайындырыптайн – дээш, кадай Салбакайны ийи каът чоорган-биле шуглааш, азыгда бедидир чыып каан кургаг дыт будуктарын бөле туткаш, печказынче супкан. Хензиг тосту даштынга-ла кыпсы каапкаш, ыяш аразынче салгаш, печка аксын хаапкан. Казанак ишти дораан изип, кургаг ыяштың дызыраан даажы, хайынган эм оът чыды ону таалалче киирипкен соонда, чык кылдыр удуй берген.
Та кайы хире удупкан кижи, оттуп келирге, кадай чалбак пашта сүттүг шайын ак-демир хымыш-биле саарып-саарып, чалбарып турар болган:
– Чон аразында чолу чаагай, алдар-аттыг ажылдакчы оолду кым хомудаткан, кым дорамчылаан? Буруулугну тыпкаш, хемчээн ап көрүңер. Алдыы, үстүү ораннарда азаларым, четкерлерим, оран-таңдым ээлери, оглум соонда казанаам бакылаан чаңгыс борбак кыс хиндиктиг оглумну карактаңар, камгалаңар, дилеп тур мен, өршээ-өршээ!
Оглум дээниниң ужурун Салбакай ам-на билип, шимчеш дивейн, кырганны кичээнгейлиг топтап, дыңнап чыткан. Кырган-авазы сугга бир чайын сүт тыртып олургаш, кожазында кадайларның шайлап олура, дың чаңгыс оглун дажыг хемге ышкынган кончуг маадыр кадай дугайында чугаазын сактып келген. «Ол кырган-авай бо ышкажыл» – деп Салбакайның сагыжынга кире дүшкен.
Кырган кадай шайлыг пажын эскеш, демир хууңче кедире каггаш, аксын халыптап каан. Ооң соонда, шаанда харын бир сакпың аксы-ла турган боор, ол-бо талазынче чөлбүйүп калган ак-демир кырында кыпсып каан артыш тудуп алган келгеш, Салбакайны орундан тургускаш, бүгү бодун долгандыр артыжап, иштинде химиренип турган. Уруг артыш ыжын өттүр көөрге, кадайның долгандыр бырышкактарлыг улуг чоон эриннери бирде борбайып, бурунгаар үнүп, бирде улгаттыр ажыттынып, сарымзык диштери көстүр болган. Та чүү деп турар, шуут билдинмес: тыва чугаа бе, кайы чоннуң дылыл, кым-биле чугаалажып турарыл – Салбакай билип чадаан.
Кадай Салбакайга хой дүгүнден аргып каан кылын уктар кедиргеш, додары чок хураган кежи тыва тонну ооң эктинге салгаш, столче чалап, шай куткан. Аякты топтап олурарга, бичиизинде-ле кырган-авазы сугга көргени кызыл шокарлыг кылын шаажаң аяк. Адаанда үш алдын шыйыгларлыг. Шайны амзаарга, база-ла кырган-авазыныы ышкаш: шеңнелиг, ыт-кады холаан. Сыскырган чагга быжырып каан далганнар уштуп салгаш, хензиг сакпыңда хайнып турар мүннү кудуп эккелгеш:
– Изии-биле аарта, оглум, соогуң үнзүн. Өгбелериң чүнү чугаалаанын, ол чагыын канчаар күүседир деп турарыңны таваар чугаалап бээр сен. Чугаалаксавас болзуңза, ыйытпас мен, оглум, бодуң билир сен. Ынчалза-даа Кара-Кадай анаа эвес чүве ийин деп бодап алыр сен көрем – дээш, чанында сандайга олуруп чыдырда, ооң хөрээнде күзүңгү кылаш дээн. Кадай оозун шаандагы кончуг кылын, ийи улуг кармактыг, дургаар өөктерлиг өкпең джемпериниң хойнунче киир супкан.
*** *** ***
От-оол оттуп келгеш, өөренген чаңы-биле эң баштай соңгаже көр- ген – даштын караңгы хевээр, көжегелер өттүр көстүп кээр чырык чок. Сыртыының адаан суйбапкаш, телефонун уштуп алгаш, оң талазынче ийлендир чыдыпкаш, делегей четкизинче шымнып кире берген. Ашак-кадай черле ындыг улус: удуур мурнунда изиг-изиг маргыжыпкан болза, калбак орунунуң ийи кыдыынга ийи аңгы көрүнгеш, ыыт чок удуй бээрлер. Элээн удуй бергеш, эптештир чыдыптарга, бирээзиниң холу азы буду өскезинге дээптер болза, дыка дүрген тыртып аппаар. Сактырга-ла, чанында ооң ынак эжи эвес, бир-ле коргунчуг амытан чыдар ышкаш. Ол-бо бөлүктерде бижиктер, амыдыралчы хоп-чип номчуп чыдырда, соңга пөзүн өттүр эртенги чырык көстүп келген. От-көс салып кааш, машиназын үндүр халдып алгаш, хоорайлаар чаңы-биле туруп келгеш, өрээлдиң сайгылгаанын-даа кывыспайн, соңга пөзүн ийи талазынче ажыда соккулапкаш, дедир көрнүп кээрге, орунда кадайы чок болган. Каш шакта тура бергенин-даа билбээн, кайнаар барганын-даа сонуургаваан. Кеттинип алгаш, от салыр кылдыр аңгылап алганы бичии өрээлинче үнгеш, кежээ-ле белеткеп каан ыяш, хөмүрү-биле одун салыпкан. Ускан хүлүн печка мурнунга олчаан арттырып кааш, бажыңынче кирип кээп, өске өрээлдериниң соңгаларын ажыдып, электрилиг хөнээн шыйыладыр базып кааш, катап база-ла телефонун тудуп алган. Чалалганың дүлгээзиннии база кончуг, барыксанчыг-даа, ынчалза-даа сезинчиг база. Чимис-биле чүгле иелээн бүдүү ужуражырга эки болгай, а бөгүн төрүттүнген хүнүнде ооң бот эштери база турар. Канчап билир, оларның аразында Салбакайны таныыр кижи бар болурун. Ол ооң бодунга бодаарга, каяа-даа өөренип, ажылдап каапкан, танывас-билбес кижизи чок-ла болгай. Черле ылавылап алыр-дыр деп бодапкаш, кара кофезин былгавышаан, долгапкан:
– Алло, арыг-арыг! Чүү-дүр че?
Чимис биле От-оолдуң аразында чанымда кижи чок, чааскаан мен, чугаалап болур сен дээр чажыт медээзи ол: арыг-арыг азы кылаң-кылаң.
– Чедип келгей-ле сен, па! Мээң эштерим сени чиптер араатаннар эвес ышкажыл. Мындаа берген бриллиантылыг алдын билзээңни эштерим көрүп турда берген болзуңза эки. Күзелим ол-дур.
– Улуска көөргеткеш чоор сен, чассыг. Ийи бодувус боорга чедер ышкажыл. Мен Чаа чылда-ла сээң салааңга суп бердим чоп.
– Анчыыңны, дыңнаар хөңнүм чогул, албан чедип кээр сен, ол-ла!
Чимис ынчаар дужаап кааш, телефонун өжүр базыпкан. Албан баар апаар, оон өске арга чок. Чаптанчыг кысты хомудадыры аңаа, чаңгыс сөстүг эр кижиге, болдунмас. Арыг идик-хевин белеткеп, сумкалап кааш, одун чүшкүрүп, хүлдүг хууңун тудуп алгаш, үнүпкен.
*** *** ***
Бажың эжиин ажыдыптарга, ак чайт кылдыр чаап каан хар карактарны дораан чылчырыктай каапкан. Хууңун дүрген-не сала каапкаш, хар аштаар хола-хараган ширбиижин тудуп алгаш, дап берген. Сүлде-ле бо! Өл хар кырында кызыл-даван бут истери! Бажыңдан кылаштап үне берген. Дедир кирген ис чок. От-оолдуң арны изиш дээн. Чүрээ база шапкыланы берген. Салбакай! Кажан үне берген? Ам кайда барган? Дыка дүрген хериминиң эжииниң аксынга чедир халыпкан – дээги ажык. Кызыл-даван ис херим даштында ам чок – кожаларның үнген инектери таптай базып каапкан. Девидээнинден дедир кире халааш, ширбиижин туткаш, херим иштиниң харын ол-бо талазынче чашканналдыр довурак-биле холуй аштап каапкан. Канчап төндүр ширбипкенин безин эскербээн. Коргуп, девидээнинден дериде бергенин чүгле чарын аразындан соок дер хап бада бээрге, эскерип каан. Бажыңга кире халып келгеш, көрүнчүкке көрүнген. Хүрең арны куурарып, харын-даа агара берген-даа ышкаш. Карактары чүгүрүп, сегели сириңейнип турган. Соок суг-биле арнын чупкаш, хейде-ле өрээлдерин эргий халыпкаш, үндүр чүгүрүп олура, кадайының идик-хевин четчелептер бодай каапкан. «Адырам, кандыг тоннуг ийик моң. Идии кандыг ийик? Идик-салырда идик-ле хөй, та-та, кым билир ону, та кайызын кедип турар кижи» деп, иштинде шугулдавышаан, үне халаан. Херим иштинде гаражын, кажааларын, чайгы серизин, чунар-бажыңын – шуптузун бакылап көрген – кайда-даа чок. Чиигенир чараш бажыңынче-даа халаан – чок. Оозу бичии бажың дүрзүлүг, көзенек соңгалыг, чоокшулап келген кижиге боду чырый бээр сайгылгаанны даштында, иштинде азып каан. Ишти-даштын чараштыр дозулап каан. Оглу бичиизинде-ле ону чарашсынгаш, «теремок» деп адап алган. Бажыңын тудуп эгелээр чайын төрел акызы келгеш, кылып берген. «Кончуг өзү-караны мону! Чаржынчыдыр ам та кайда доңуп өлүп калган. Азы октаттынган ээн тудугларда моңнуп калбаан бе кончуг куруяк!» – деп, чааскаан сөгленмишаан, машиназын үндүр чортупкаш, кудумчуну өрү хап-ла каан. Таварышкан, көрген улус бар чадавас, канчап билир, бир кижи чугаалай бээр боор деп бодаан.
*** *** ***
Салбакай – ада-иезиниң улуг уруу, оол, кыс ийи дуңмалыг. Улгадып келгеш өгленген. Өөренип, дээди эртем чедип, көскү ажылдарга ажылдап чорааш, миннип кээрге, үжен хар ажа дүже берген болган. Эштери аңаа кандыг-даа оолдар эккеп, таныштырган – черле хоржок, тура чок, чүрек чагдатпас. А От-оол-биле согур душ бооп таныжып алган. Бир дыштаныр хүнде авазы сугга чедип каар дээш, суурунче баар машиналар чыглыр черге чеде бээрге, ак «Лада» турган, ол үениң модада «тозу». Чолаачызы чугаакыр, чазык эр ооң сумкаларын артыкы багажче супкаш, бодун мурнунга олуртуп алган. Артынга ийи уруг эдерткен аныяк ава олурупкан. Дүрзүлеп олурарга, суур бажында Оюмаа угбайга дөмей болган. Чугаалажып, билчип кээрге, Оюмаа угбайның Кызылда чурттап чоруур кады төрээн дуңмазының уруу болган. А От-оолду Салбакайның танывазы чөп. Ол үш класс соонда даай-авазының аайы-биле Кызылче өөренип чорупкаш, суурга орта турбаан. Улаштыр студентилеп, өөренген хоорайынга ажылдап артып калгаш, ийи чыл бурунгаар Тывазынче чанып келген. От-оол суурга ажылдап келген Ирина Багай-ооловна башкының кады төрээн дуңмазы болган. Суурда школаны доозуп, шериг соонда техникумга өөренип тургаш, бир уруг-биле таныжып алгаш, күдээлеп чеде бээрге, ол черниң ашактары дедир чандырыпкан. «Малдар оорлааш, домзактай берген оол таныжы-дыр, артында-ла иштиг. Иштиг уруг эскербес язы сен бе?» – деп, кээргээни-даа, көгүткени-даа, коргутканы-даа билдинмес болганнар. От-оол олчаан чорупкаш, техникумун доозуп, честезиниң суурда ажыдып алган садыынга Саян артындан барааннап эккеп берип, улуг дузалакчызы апарган. Харын-даа бодун бизнесмен мен деп санап эгелээн. Өглениринче далашпайн, бажың-балгат тудуп, хөлгеленип, акша-көпеек чыып, «алыксанчыг, адаарганчыг күдээ» деңнелинче кирип келген. Ам бо-ла-дыр: салымын кадар эртем-билиглиг, шыырак ажылдыг душтук кыс тывылган. Оларның аразында харылзаа дыка дүрген болган. Амыдыралга кайызы-даа белен, балдыры шору дыңзыг улус чүү боор, куда-доюн дүжүрүп, шуудай-ла бергеннер. Салбакайын төптен кожуунче шилчидип, даргалаар ажылды чугаалажып апканнар. Чаптанчыг оолдуг-даа болганнар. Ийи дугаарын иштиг тургаш, сургакчылап чорааш, орук озал-ондаанга таварышкаш, камгалап ап шыдавайн барганнар. Олчаан чаңгыс оолду өстүрүп, Москваже өөредип чорудупкаш, ашак-кадай иелээн артканы ол. Бирээзи бүдүү дужар чажыт кижилиг, өскези анаа-ла та дүне, та даң бажында бажыңындан үндүр кылаштай берген. Артында-ла кызыл-даван. Чүге ынчанганын кым-даа билбес. От-оол догааштырып турза-даа, бодун буруулуг черле бодаваан. Ийе, кежээ маргышкан-на-дыр харын, ашак-кадай аразынга черле тургулаар чүвелер ышкажыл деп агартынарынга өй болган.
*** *** ***
Арыг кыдыында Кара-Кадайның казанаа мынча чылдар иштинде бир дугаар аалчылыг болганы ол. Кээр-кээрде, кара даң бажында чылдың үезинге таарышпас кылдыр кеттинген, ажыы-биле чугаалаарга, чанагаш, амыдырал деп далайга хенертен эрикче үндүр чалгыдыпкан бежен хар ажып чоруур херээжен кижи. Кыс уруглуг чорбаан, кыс кады төрээннери-даа чок, чаңгыс борбак эрге-чассыг оглун чидирген кадайга, кудай-дээрден дүжүп келген дег, кыс хиндиктиг төл. Артында-ла Курбустуда өгбелери-биле харылзааны туда берген эр соруктуг үрен. Кадай ынчангаш оглумайлап олурар. «Эр турган болза, ат болган эрес-кайгал, адаан-өжээнге алыспас, алгыртыр-кышкыртыр хөме таварыыр күчүтен болур турган. Харын-даа кыс болган-дыр. Чүгле харын хөөкүй шын эвес орук шилип, барбас ужурлуг аймаанга келин болган-дыр. Кыс чүвениң сузун базып, улаштыр төл бодарадыр оруун муңгаштап, херээжен кижиниң кежиин кудулаткан-дыр. Сечек кадай оглу Эрес-оолдуң чуржузу-дур, мооң ашаа. Төөгүзү баък, куурумчу Тоткан-оолдар салгалы. Бо чер чурттуг эвес-даа бол, эки билир болгай мен оларны» – деп, кадай иштинде чугааланмышаан, дерин төгүлдүр шайын аартап олурган. Соңга бажындан эжик талакы азыгже шөе азып каан хендирде чоттунар аржыылын дүжүр соккаш, арнында дерин чодуп, өле бажында хап алганы шаандагы дугаланчак хүрең дыргаан адыргаш, бажының дүгүн аткаар үш-дөрт катап дырай тыртыпкаш, катап база эптии кончуг хап алган.
– Аң эъди кара мүн-дүр, оглум, эки аартавыт, кургаг койнут база бызап кагдым. Хоорайлаанымда, базаар чанында бажыңныг орустан садып алыр кижи мен эътти. Сыскырып алыр чаг, орус оъдун, кат-мөөгүзүн – шуптузун бээр улус. Ашак каяа боорул аан, менден аныяк болбас ийикпе.
Салбакай боданып олурарга, шынап-ла, Кара-Кадай үргүлчү Кызылдаар кижи. Адак-бышкаа ам-даа чиик, узуун-даа, семис деп болбас, чоон, мөге дурт-сынныг кижи. Идииниң улуу дөртен бир-дөртен ийи кедер хире. Хөлбегер узун үүкпелерлиг, джемпериниң иштинде ак азы куу моюндуруктуг хөйлеңнерлиг болгулаар. Даянгыыш дурту чогум четпес, кымчы сывындан шала дап кызыл сөөскенни тудуп алган чоруур. Чамдыкта оозунга пөс хавын ылдырткаш, эгин ажыр ооргазынга чүктеп алган-даа боор. Аргажок аар хап-савалыгда, тудазын кежир супкаш, кудумчуга чораан оолдарга аргаштырып алыр. Бажыңы чоокшулап кээрге, пряник, печеньезин уштуп, тудускулааш, чорудуптар. Бир улус машиназынга чораан болза, бажыңы четпээнде-ле, борбак хараган чанынга дүжүп каар.
– Шайладым, тоттум, кырган-авай, четтирдим – дээш, Салбакай чемненген аяктарын каътташтыр салгаш, бодундан ырадыр идип каан.
– Болдум дээрге кайын боор, оглум, эжептейн – дээн соонда, кадай кырында аякты алгаш, база катап кара мүнүн кудуп эккелген: – Экидир аартавыт, оон катап база шуглангаш, дериттир чыдыптар сен.
Салбакай ийи дугаар аяан ижип олура, аайын тыппайн, кыргандан айтырган:
– Чүнүң-даа утказын билбедим. Дүжүм бе азы шын амыдырал бе? Каяа чораан кижи мен, орта билбейн бардым, кырган-авай. Та кымнарга ужураштым ыйнаан. Та чүнү чугаалаан мен, билип чадаштым. Эң-не кайгаан чүвем бо: кызыл-даван кылаштааш, доңганымны шуут билбедим.
Кара-Кадай ону кичээнгейлиг дыңнааш:
– Менче көрем, оглум, мээң арнымче дорт көр шүве, караамче – дээш, ооң арнынче топтап көре берген. Кадайның солагай талакы карааның адаанда сөөл-даа ышкаш, дискек-даа ышкаш, борбак кызыл чүве бар болган. Долгандыр сыгыгларлыг карактарының каразы-даа хөлчок – дүвү чок далай-ла. Аныяанда чаңгыс эвес оолдуң чүрээн хөлзедип чораан болгай аан. Думчуу чолдак боорда, танактары дарбагар. Хавак кирбииниң дүктери терең, хөй кезии тургулап келген, узун-узун, кара хевээр. А бажының дүгү өле. Хаваанда сыгыглары элдептиг: кыдыгларында дорт хирезинде, ортузунга келгеш, өрү көрүндүр дугаланы берген. А адаккы дорт сыгыглары ортаа үезинде куду көрүндүр дугаланы берген. Сактырга-ла, хавак ортузунда төгерик чуруп каанзыг. «Үш дугаар карак деп чүве бо-дур аа» – деп, Салбакай боданган.
Кадай бир талазынче ээгипкеш, шкаф иштинден даңза уштуп эккелгеш, аксынга авый-шавый суккулап, Салбакайны бодамчалыы кончуг топтавышаан:
– Даңза тикпес кижи мен, оглум, таакпы ыжынга черле хоржок мен. Мээң айбылаар эдим ыйнаан, хөөкүй – дээн.
База ужур-утказы билдинмес чугаа. Аайын тыппайн, айтырыптар дээш, Салбакай аксын ажып чыдырда, кадай ыыттава дээнзиг солагай холун көдүрүп, ооң аксын дозупкан.
Элээн болганда:
– Өгбелериңге ужуражып чорааның ол-дур, оглум. Сенде чаяан келген. Аймааң карактап-камгалаар үүле чүктээр, дүңгүр хүлээнир апарганың ол-дур. Карааң ажыдып, хам кижиниң ажыл-чорудулгазынче сени чоорту киирер болгайлар аан – дээн.
– Ии, өршээ бурган, ынча дивеңер, коргар мен, коргар!
– Кончуг кокунакты сени-даа, коргар мен деп чү- ңүл! – дээш, кадай тадыладыр каттыра-ла берген.
Ол каткы база бир янзы дыңналган. Назылап кыраан кижи каткызынга дөмей эвес, чаш оглун чассыдып, ойнап олурар-даа ышкаш, ынчалза-даа аразында аза-шулбустуу дег чииртим аян база бар. Салбакай ам мурнунда олурар кадайдан корга берген. «Өөнче кижи кирбези анаа эвес хевирлиг кадай-дыр моң, ии, авай-авай, ёзулуг аза бо эвес чүве бе?» – деп боданыптары билек, кадай оон-даа дыңзыг каттырган. Сөөскен даңзазының бажын столга токкулатпышаан, бажын дээвиирже көрүндүрүп туткаш, элээн үр каттырган. Салбакай база чадаарда ол каткыга ушкашкан. Хенертен кадай кончуг шириин апарып, эптештир олуруп алгаш, солагай талакы холундан билектээш уштуп эккелгеш, Салбакайның солагай холунга кедирбишаан:
– Чажам деп ойталаар эргең чок, оглум. Үстүүртен келген чаяанны хүлээрден башка... Өгбелериң түретпе, өөредиин шиңгээдип, ара-албатыңга бараан болур апаар сен. Бо мөңгүн билектээш меңээ каш салгал ажыр кырган-авамдан келген. Кончуг улуг камгалал, хуулгаазын эдилел эвеспе, чидирип болбас. Хире-хире болгаш-ла хува аякка сүттен куткаш, аңаа кезек суккаш, артыжап ап чоруур сен. Өске улуска тутсуп болбас, чүгле сээңии-дир. Удавас ооң-биле кижи ышкаш чугаалажып эгелээр сен. Мээң кара чаңгыс оглум сугга барган соонда, албыстаар чыгай берген чорумда, бир өгбем берген чүве. Билектээжим ачызында оглум ышкаш кокунактыг чаштарны каш-каш аймакка эңдере бодараар кылдыр чалбарып дилеп алган шуваганчы-дыр мен. Көөрүңге, чааскаан, түмен шериг оолдуг кадай боор мен – диген.
Салбакай чүнү-даа чугаалаар аайын тыппайн, холунга кедирген мөңгүн билектээшти топтап олурда, кадай өөрүшкүлүү сүргей алганган:
– Шувак уруу Кара-Кадай шуглаандыва шуурганналдыр кирип келген кызым эрес! Салгалым бар – сагыш ажаан шувак-тыр мен! Оглум ышкаш кызым-дыр сен, ээй-салам! Койгунактар кокпазынга чаштып ойнаар кокунактыг оолдарым аразынга сай-ла чажың саглаңнадыр ойна, кызым. Салгалдарың уштап-баштап удуртур сен! Ээй-салам, оой-салам, урууңарны тыпчып бердим – дээн соонда, ам база-ла улаштыр кижиге билдинмес онзагай дылга баштай ыыткыр чугааланып, чоорту үнү чавызап батса-батса, сымыраны берген. Салбакайның эъди-кежи чымырарып, соолаңайны бергеш, кадайже көрнүп кээрге – ооң эктинде кара куш олурган.
(Уланчылыг).
Идегел КАҢ-ЧОЙГАН
Шын №30 2026 чылдың август 5
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn