Чаш уруг иезиниң иштинге боттанып кээрге-ле, баштай эр бе, кыс бе дээш, а кажан эр-кызы билдине бээрге, алызы барып кым болур ирги, кандыг мергежилдиг, кандыг сонуургалдыг уруг болур ирги дээн ышкаш аянныг айтырыглар ие кижиниң бодалынга ала-чайгаар төрүттүнүп келир. Кандыг-даа ава төлүнге эртемниң дээдизин, билигниң чаазын күзээр. Ынчангаш чөргекте чыдар чаш төлүнге бодунуң күзээни мергежилди бүдүү иштинде «сыгап» хемчээп кириптерлер. Сактырга-ла, хөй-ле мергежилдерниң кайы бирээзи оглунга, кызынга тааржыр ышкаш сагындырып туруп бээр.
Чамдык таварылгаларда ада-иелер ажы-төлү школаны доозуп, мергежил шилиир үези кээрге, уругнуң күзелин барымдаалааш, бодунуун сыгавайн баар, а бир чамдык ада-иелер төлүнүң күзелин-даа айтырбайн, кайы-бир оларныы-биле «ат-сураглыг» мергежилди чедип алырынче албадаптарлар.
Ындыг таварылгалар чаңгыс эвес удаа болуп турар. Ооң бадыткалы болза Россияның чурттакчы чонунуң 38 хире хуузу чедип алган мергежилинге эвес, а өске адырда ажылдап чоруур болуп турар. Чижээлээрге, бир өг-бүле уруун эмчи колледжизинче киирген. Уруг ада-иезин хомудатпазы-биле бодунуң күзевээни эмчи мергежилин чедип алгаш чанып келгеш, ада-иезинге дипломун хүлээдип бергеш, бодунуң күзелин чедип алыры-биле өскээр өөренип чорупкан таварылга-даа бар. Чамдык таварылгада элээди назылыг уруглар боттарының күзелин билбейн баргылаар. Чүгле элээдилер эвес, а чамдык чуртталгазының чартыын чурттап каапкан улуг улус безин сонуургавас мергежилин чедип алгаш, ынак эвес ажылын кылып чораанын миннип кээр. Ынак ажылын кылып чоруур кижи чаңгыс-даа хүн ажылдаваан, аас-кежиктиг кижи-дир дээр болгай. Ынчап кээрге, сеткилинге кирбес мергежилди чедип алгаш, ынак эвес ажылынга ажылдап чоруур улус аас-кежик чок улус ышкажыл.
Шак-ла ындыг чүүлдер болдурбазы-биле уруглар бодунуң шын оруун тып алырынга ада-иезиниң, улуг улузунуң, профориентологтуң дузазы эргежок чугула.
Чаа үениң профориентолог мергежилинге өөренип алгаш, шын оруун шилип чадап чоруур элээдилерге-даа, улуг улуска-даа ачы-дуза чедирип чоруур башкы Айлана Иргит-биле ооң мергежилиниң дугайында чугаалаштывыс.
Айлана Борисовна Иргит 2010 чылда Тываның күрүне университединиң география факультедин дооскаш, баштай школага, оон 2014 чылдан тура Кызылдың уран чүүл колледжизинге болгаш Транспорт техникумунга ажылдап чораан.
– Айлана Борисовна, профориентолог кижи деп кымыл? Ол мергежил дугайында чугаалап бээр силер бе? Ооң ажыы чүл?
– Чырык чер кырынга бодунуң кылыр ужурлуг ажыл-үүлезин тыварда, чүгле мергежил шилиири эвес, а бодун боду шинчилеп, кошкак болгаш күштүг талаларын тодараткаш, улаштыр базымнар кылыр. Профугланыышкынның кол сорулгазы – бодунуң бойдустан бердинген салым-чаяанын улам-на хөгжүдүп, сайзырадып, шын шилилгени кылырынга дузалаары. Улуска шак ындыг ачы-дуза кадыкчызын профориентолог деп адаар бис.
– Ооң мурнунда ындыг мергежил турбаан болгай. Ам чүге бо мергежил чугула херек апарган ирги?
– Совет үеде хөй янзы-бүрү мергежилдер-даа турбаан. Эмчи, башкы, шагдаа, повар, инженер, почтачы, археолог, артист, шииткекчи, прокурор дээн ышкаш мергежилдер турганын билир бис. Ол дээрге эрткен үе-дир. Амгы үеде кижи танывас янзы-бүрү мергежилдер бар апарган. Ажыы-биле чугаалаарга, мергежилдер көвүдээнинден шилилге кылыры дыка берге. Чаа технологиялар тыптып, делегей кончуг дүрген өскерлип, бүгү талалыг сайзырал келген. Ооң-биле чергелештир кижилер 4, 5 аңгы мергежилди чедип ап, бодунуун дилеп чоруп бээр апарган. Кандыг-бир мергежил шилиирде, кижи бодунуң чүнү күзеп чоруурун билири чугула. Бойдустуң бергени салым-чаяанны улам-на сайзырадыры-биле бир-ле өөредилге черинче кирип, мергежилди чедип алыры күзенчиг.
– Профориентологтуң мергежилин канчап сонуургай берген силер?
– Ортумак өөредилге черинге эвээш эвес үе дургузунда ажылдааш, үргүлчү-ле кураторлап чордум. Колледжтерге, техникумнарга колдуунда-ла 9, 11 класс дооскан элээдилер өөренип чедип келирин билир бис. Эскерген чүүлүм болза, уруглар 1, 2, 3 дугаар курстарга өөренип тургаш, өөрениксевейн баар. Чугаалажып, тодарадып кээримге-ле, бодунуң эвес, а ада-иезиниң күзели-биле өөренип турар боор. Азы бодунуң күзээни мергежилди чедип алырынга баллдары четпейн баарга, чыл эрттирбейн, бир-ле черге өөренип кыштаар дээш келген-даа боор. Ындыг оолдар, уруглар-биле каш чыл дургузунда ажылдапкаш, профугланыышкын дугайында сонуургап эгелээш, профориентолог деп мергежил чедип, курстар эртип алган мен. Ынчангаш элээдилерниң ортумак-даа, дээди-даа өөредилге черинге өөренип тургаш, чедип ап турар мергежилин чүге сонуургавайн баарын билир апарган мен. Бичии уругларга дузалажыксаан күзелим-биле профориентолог мергежилди өөренип алдым.
– Чүге уруглар күзелин тодарадып шыдавайн баар ирги?
– Ол бүгү ада-иезиниң чаш уругну канчаар сайзырадып турганындан кончуг хамаарылгалыг болур. Кандыг байдалда өзүп турары база чугула рольду ойнаар. Бичиизинден тура-ла янзы-бүрү бөлгүмнерге барып, бодун шенеп турган уруглар кым болурун боду-ла билир боор. Ынчалза-даа дөмей-ле бергедээшкиннер турар. Угланыышкыннарның кайызын шилиирин бичии кижи билбейн баар. Эмчи-даа, башкы-даа болуксай бээр. Уругнуң өскен тудум күзелдери база өскерлип чоруп орар боор. Чамдык уруглар чүгле школа биле бажың аразында кандыг-даа бөлгүм, секция чок чоруп турар боор. Ындыг школачыларга шилилге кылыры дыка берге.
– Шын шилилгени кылыр дээш, чүнү канчаар болза экил?
– Бирээде, бодун өөренип көрүп алыр болза эки. Кижи бүрүзүнүң бойдустан чаяаттынган күштүг талалары турар. Бодунуң эки талазын өстүрүп, сайзырадып тургаш, ол-ла угланыышкынга тааржыр мергежилди шилип алыр болза эки. Профориентолог мергежил уругнуң шын мергежил шилип алырынга дузалаар. Чамдык улус профугланыышкын дээрге тест эртиптерге, дораан билдине бээр деп бодаар. Ол шынында ындыг эвес. Кижи боду боду-биле ажылдаар, боду-биле чугаалажыр ужурлуг.
– Профугланыышкын кажандан эгелеп херек апаарыл?
– 14 хардан тура-ла сонуургалдарын, бодунуң кошкак болгаш күштүг талаларын илередип эгелей бээр. Кайнаар барыксаар мен, кайнаар барыксавас мен дээн ышкаш айтырыгларга уруг боду харыылап билир ужурлуг. 16, 17 харлыында мергежил шилиир. Бодун шинчилеп тургаш, ол айтырыгның харыызын чедип алыр. Сонуургалдарын, бодунуң күзелдерин хүлээп билири чугула. Чамдык элээдилерден чүнү күзеп тур сен дээрге, харыылап шыдавас боор. Бичии кижини аңаа база өөредир-дир ийин. Чамдык уруглар чоок кижизинге чугаалаарындан ыядыр. А бир чамдык уруглар чоок кижизинге күзелдерин чугаалап бээр. Уруг бүрүзү башкызы биле ада-иезиниң мурнунга ийи аңгы алдынар. Чамдык ада-иелерге чугаалаарга, мээң оглум азы уруум ындыг эвес дээрлер. Шыны херек уруглар аңгы-аңгы рольдарга аңгы-аңгы кылдыр алдынып өөрени берген боор. Бир дугаар профессионал өөредилге черинге өөренип тургаш-даа, шилилге кылыр уруглар турар.
Улуг улус база профориентологтуң ачы-дузазын хереглеп чоруур боор. Чүге дээрге 29 харга чедир кол-ла сорулгавыс акша ажылдаары, чедиишкиннер чедип алыры апаар. А 30 хардан өрү назылыг апаргаш, ажылывыстың утказын көрүп эгелээр бис. Оон ыңай өг-бүле биле ажыл деңге чоруп турар бе дээш база деңзилеп эгелээр. Дүн-хүн чок ажылдап турар ажылдардан база хөңнүвүс кала бээр. Өг-бүлеже кичээнгей эвээжей бээр. Ынчап кээрге, кижи чуртталгазының төнчүзүнге чедир-даа бодун дилээр, бодунче орукту тып алган улус аас-кежиктиг улус-тур.
– Школаларда Күрүнениң Федералдыг өөредилге стандарттарынга (ФГОС) дүүштүр тургускан программалар бар ышкажыгай. Аңаа хамаарыштыр чүнү чугаалап болур силер?
– Ийе, ол программалар база дыка эки. Башкылар уруглар-биле ажылдап турар болгаш кымның кайы эртемге шыыраан, кайызынга арай аскап турарын билир. Угланыышкын аайы-биле класстарга чаргаш өөредирге, эки үре-түңнелдиг болуп турар. Чамдык таварылгаларда шыырак башкы, уругларны бодунуң эртеминче сонуургалды оттуруптар. А бир эвес ол башкызы өскээр чоруй баар болза, ол уругнуң сонуургалы өскерли берип болур. Ол дээрге уруг өске кижиниң салдары-биле шилилгени кылганы ол боор-дур. Дылдар талазынга өөренири шыырак-даа болза, ындыг мергежил сонуургавас уруглар база чоруур. Ынчап кээрге сонуургал биле салым-чаяан деңге чоруп орар болза эки.
– Ада-иелерге чүнү сүмелеп болур силер?
– Уругларның күштүг талазын бичии турда-ла, эки шинчилээр, күзелдерин барымдаалаар болза эки. Чамдык уруглар ада-иезинден корткаш, хөңнү чок мергежилде өөренип турар боор. Бодунуң сонуургавазы мергежилди өөренип тургаш, шыырак уруглар аразынга бодун кошкак кылдыр бодай бергеш, бодунга ынак эвес апаар. А бир эвес бодунуң күштүг талазының мергежили болза, уруг ала-чайгаар-ла тура-соруктуг боор, чуртталгаже көрүжү чиик, чараш болур. Чечекти шын эвес суггарып кааптарывыска, өлүп каар ийик чоп. Уруглар дээрге база чечектер ышкажыл. Ынчангаш ажы-төлдү албадаан ажыы чок. А бир эвес уругнуң күштүг талаларын өөренип көрүп тургаш, өөредилге черинче киирип каар болза, эгезинде сонуургал чок-даа болза, чоорту чаңчыгып, чечек ышкаш частып үнүп кээр. Ажы-төлге чажындан тура-ла шын сайзыралды тургузар. Чүгле школа доозар үези кээрге, девидеп маңнавас, а уруглар садындан тура-ла уругнуң аңгы-аңгы чүүлдерге сонуургалын оттуруп, бодун тып алырынга дузалажыр. Сонуургал чок бөлгүмүнче албадап турбас. Мөөрейлерге киириштирер. Солун, чараш чүүлдерден көргүзер, кады аян-чоруктаар.
/ Айдың ОНДАР.
Буян ООРЖАКТЫҢ тырттырган чуруу.
“Шын” №17 2026 чылдың май 7
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар max.ru/join/egenQ...