Бичиивисте көрүп өскенивис «Али-Баба болгаш дөртен дээрбечи» деп араб улустуң тоолунда эртинелерлиг куйже кирерде, эжикти ажыттындыр адаар илбилиг сөстер-биле дөмей хуулгаазын күш чээрби бирги чүс чылда бистиң амыдыралывыска көстүп кээр деп дүжевээн-даа чадавас бис. Ырак-узак көдээ черден келген аалчывыстың аксын ажыттындыр көөргедир чүүлдер Тываның найысылалында көстүп кээп турары – сайзыралдың херечизи, чурагайлыг хөгжүлдениң шапкынчааны. Шак ындыг сонуургадып, мактаныр чоргааралывыстың бирээзи – «угаанныг домофон». Бөдүүнү-биле чугаалаарга, кым-даа каңгыраар хөй демир дүлгүүрлер тудуп алгаш, эжик ажыдып маңнавас, диванга хере теп алгаш, топтап, суйбап чыдар телефонундан эжикти ажыдыптар арганың тыптып келгени.
«Угаанныгбайның» тывылган төөгүзү
«Угаанныг домофон» деп билиишкин кижи төрелгетенниң төөгүзүнден алырга, эрткен чүс чылдың бирги чартыында тывылган. Делегейге бир дугаар домофонну 1935 чылда немец компания чогаадып каан. 80 чылдарда бир дугаар видеодомофоннар көстүп келген. Даштыкы хевирин көөрге, бичии телевизорларга дөмей турган. 90 чылдар эгезинде бир дугаар электроннуг дүлгүүрлер («таблеткалар») тыптып келген. Чурагайлыг хөгжүлдениң таваа салдынганы ол. 2010 чылдарда IP-домофоннарны салып эгелээн. Ол дээрге-ле демир-даа, электроннуг-даа дүлгүүрлерни ажыглавас, а соталыг харылзааның, кабельдиг интернеттиң дузазы-биле азы вай-фай, блютуз дамчыштыр чурагайлыг медээлер солчулгазы-биле ажылдаар херексел дээни ол. 2010 чылдың ийиги чартыында Россияның Челябинск хоорайга «Интерхарылзаа» компаниязы бир дугаар «угаанныг домофон» панелин ажыглалче киирген.
Тывага «Угаанныг сервистерни ажыглалче киирери» деп төлевилел ёзугаар «Угаанныг домофон» деп платформаны бир дугаарында «Тывахарылзааинформ» акционерлиг ниитилел 2022 чылдың декабрь 21-де ажыглалче киирип, таныштырылгазын эрттирген. Ынчан Кызыл хоорайның Чүлдүм, 44 болгаш Титов, 35 деп адрестиг хөй квартиралыг каът бажыңнары чурагайлыг хөгжүлдеже баштайгы базымны кылган. Онзагай болуушкун чурттакчыларга дыка эки, таарымчалыг байдалды тургузуп бергени чугаажок. Подъезд иштинге чадаг-терге, чаш уруг колясказын арттырып каары чигзинчиг, билдинмес кижилер оорлап аппарып болур, херек болза, даштыыртан кирип келген өске улус подъезд иштинде бир-ле булуңну туразында «эжелеп» ап, аңаа арагалап, таакпылап каапкаш баар азы шуут-ла «чурттап» чыдып алыр таварылгалардан «угаанныг домофон» камгалай берген.
«Угаанныг домофоннуң» ажык-дузазы болгаш салдырар чуруму
Кижилерниң айыыл чок чоруу – ниитилелдиң кол сорулгазы. Кижиниң амы-тыны, өнчү-хөреңгизиниң бүдүн-бүрүн болуру дээш күрүне деңнелинде чогуур албан черлери дүн-хүн чок ажылдап турары шын. Ынчалза-даа кижилер боттары база харыысалгалыг болуп, серемчизин кошкатпайн, хынамчалыг болуру чугула. Үнген санында-ла кирип келгеш, 5 дугаар каътта квартиразынче чадаг-тергезин, колясказын үндүрери кайы хире берге ийик. Өөреникчи ажы-төлү школадан келгеш, бажыңынче канчаар кире бээрил, дүлгүүрүн, «таблетказын»-даа чидирип албаайн деп-ле сагышсырап, көдээ аалдан келген кырган ада-иезин киирип чадап падын бараар таварылгалар-ла хөй. Кызып-кызып, бир-ле подъезд чурттакчызы-биле деңге кире бергеш, оглунуң квартиразынга чеде бээрге, эжик ажыдар кижи чок, кым-даа харыылавас болуру кайы хире хомуданчыг ийик. «Дүне силерниң девискээриңерге кем-херек үүлгедиишкини болган, чүнү көрдүңер, чүнү дыңнадыңар?»– деп, эрге-хоойлу ажылдакчылары айтырып кээрге, чүнү-даа көрбээн, чүнү-даа дыңнаваан болуру база дыка эпчок. Сактырга-ла, корткаш, чажырып азы мегеленип турганзыг. Шак-ла мындыг шаптараазыннар, билишпестер, эпчок байдалдар болгаш үргүлчү-ле сагышсырап, дүвүреп чоруур сеткилдер «угаанныг домофоннуң» ачызында чидип, эптиг байдалдар тургустунуп келген.
«Угаанныг домофоннуң» эптиг, эки талалары:
🔔 Ырактан башкарары. Подъезд эжиинде салып каан видеокамералыг панельге бир кижи чедип кээрге, бажың ээзи эжикти бодунуң смартфонунда капсырылга дамчыштыр ажыдып бээр. Эжикти ажыдып берип тура, сээң кандыг хептиг, чүнү тутканыңны, кым-биле чорууруңну, араңарда чүнү чугаалажып турарыңарны, келген машинаңның дугаарын, өңүн, марказын – шуптузун көрүп олурар болур. Боду бажыңында эвес-даа болза, даштыкы күрүнеден-даа эжикти ажыдып бээр.
🔔 Келген аалчызы-биле видеохарылзаа дамчыштыр тодаргай шакта, ол-ла үеде чугаалажыптар аргалыг болур.
🔔 «Угаанныг домофон» эжик аксынга бир кижи көстүп кээрге, квартира ээзиниң смартфонунче сагындырыг медээни чорудуптар.
🔔 Подъезд аксында, бажыңның мурнуку девискээринде болуп турар чүүлдерни, шимчээшкин бүрүзүн «угаанныгбай» «хайгаарап» турар болур. Ажыы-биле чугаалаарга, таңныылдан артык таңныыл. Каш шак, каш хонук бурунгаар болган чүүлдерни дедир чылдырып тургаш, көрүп болур. Бо чүүл кандыг-бир кем-херек үүлгедиишкини азы читкен эт истеп тыварынга кончуг ажыктыг. Бижидип каан болуушкуннарны бодунуң «мээзинге» «угаанныг домофон» шыгжап алыр. Херек апарган таварылгада оон көрүп ап болур. Чүгле албан-биле кем-херек үүлгедикчизин оон илередип тывар эвес, а бир кижиниң сандайга уттупкаш чорупкан үнелиг эдин тып алгаш, ээзинге эгидип берген эриг баарлыг, биче сеткилдиг кижини-даа оон тып ап, шаңнал-макталче киирип болур.
🔔 Чамдык «угаанныг домофоннар» үргүлчү үнүп-кирип турар ээлериниң арыннарын «5-ке» таныыр апаар. Ынчангаш чоокшулап кээрге-ле, эжик боду ажыттына бээр.
🔔 «Угаанныг домофоннар» сайзыралдың аайы-биле өске-даа херекселдер-биле кады ажылдаар аргалыг. Чижээлээрге, айыыл чок чоруктуң хайгаарал камеразы, дыңнадыг-медээ системазы болгаш сигнализация-биле кады ажылдап болур.
🔔 Чамдык «угаанныг домофоннар» виртуалдыг дузалакчыларлыг болур. Кандыг-бир команданы үн дузазы-биле күүседир аргалыг. Бажың ээзи чугааланырга, ол ёзугаар даалганы күүседиптер.
🔔 «Угаанныг домофонда» немелде ийи кнопка база бар: консьержти кыйгырарынга болгаш кандыг-бир айыыл тургустунуп келгенде, 112-же SOS-медээ чорудар.
Шак мындыг кайгамчык эдилелдиң хуулгаазын чажыттарынга чаңчыгып, эртем-техниканың сайзыралы-биле деңге, үеден чыда калбайн чурттаарын амыдырал негеп келген.
Он бештен хөй квартиралыг подъезд бүрүзүнүң чурттакчы чону чыглып алгаш, хуралдааш, ооң протоколу-биле «Тывахарылзааинформче» билдириишкинни киирер. Аңаа чурттакчыларның 60-дан өрү хуузу чөпшээрелин берген турар ужурлуг. Ооң соонда керээни чарар. Бир эвес подъездте 15-тен хөй квартира бар болза, «Тывахарылзааинформ» компаниязы «угаанныг домофон» салдырган чарыгдалдарның чартыын дуглап бээр. Өскээр чугаалаарга, чурттакчылар биле акционерлиг ниитилел чартыктажып төлээн болур. Квартира саны он бештен эвээш болза, ачы-дуза чедирилгезиниң өртек-үнези аңгы болур. Билдириишкинни электроннуг хевирге «Тывахарылзааинформнуң» албан сайтызынче https://tuva.ru/rates/umnyy-do... айтыг ёзугаар киирип болур. Салдырар өртек-үнезин, квартира бүрүзү айда каш акша төлээрин, үрели берген таварылгада канчаар кылдырарын, кылдырганы дээш чеже акша төлээрин – бо бүгүнү сайтыда көскү кылдыр салган. Хөй квартиралыг каът бажыңнардан аңгыда, черде турар хуу бажыңнар, коттеджтерге база салдырып ап болур. Ол дугайында тодаргай тайылбырны специалистер берип, херекселди салып берип турар.
Хөгжүлдеже херии базым
Найысылалдың чурттакчылары сайзыралдан чыда калбайн, «ТХИ. Угаанныг бажың чаны» деп төлевилелге киржип, смартфоннарында ол капсырылгаларны киирип ап турар. Ылаңгыя сөөлгү 5 чыл дургузунда чаа туттунуп, ажыглалче кирип турар чиигелделиг «тыва» ипотека бажыңнары шуптузу «угаанныг домофоннарлыг». Өскээртен улчуп чедип келгеш, туралаан эжиинче кылаштап киргеш, дүн чарып алыр кижилер-даа, эжик аксынга арттырып каан чадаг-тергени алгаш баар оорлар-даа көзүлбестээн. Назы-хар четпээн ажы-төлү квартиразынга боттары артып каар таварылгаларда оларже сагышсырап, хилинчектенип чорбайн, бодунуң адыжының иштинде дег көрүп, херек болза, олары-биле чугаалажып чорааш, чорук-херээн бүдүрүп алгаш, чанып кээри дег өөрүшкү кайда боор.
7-8 чыл бурунгаар соңгаар хоорайларга көргеш, магадап турганывыс долгандыр көрүнчүктелип турар лифтилерлиг, айыыл чок болгаш эптиг, чараш ойнаар шөлчүгештерлиг каът бажыңнар ам бистиң Кызылывыста база көвүдеп эгелээнинге өөрүвес арга чок. Эргиде турган хөй аал чурттаар бажыңнарның чурттакчылары боттарынга эптиг болгаш айыыл чок чорукту тургузары-биле «угаанныг домофоннарже» шилчип эгелээн. Даштында чаңгыс кнопка болгаш иштинде телефон тудалыг бөдүүн домофоннарга көөрде, «угаанныг домофоннуң» эки талалары дыка хөй. Бети дизе кирип олурар аалчызының кандыг сагыш-сеткилдиин безин арын-шырайындан баш бурунгаар эскерип каап болур. Ол караңгыда-даа даштын шимчээшкиннерни, келген кижиниң арнын тода кылдыр көргүзер шынарлыг. «Угаанныгбай» интернет дузазы-биле ажылдаар. Ынчангаш ай санында абонент төлевирин утпас болза эки.
Август айда Тывага Буддизмниң бүгү-делегей чергелиг IV шуулганы болур болгай. Аңаа өске регионнардан, харын-даа даштыкы чурттардан хөй аалчы келири билдингир. Оларны уткуп-хүлээп, чогуур деңнелге хүндүлээринге «угаанныг домофон» база улуг ужур-дузалыг болуру чугаажок. Сайзыралдан чыда калбайн, үе-биле деңге базып олурарывыстың бир херечизи ол болур ужурлуг.
Надежда КУУЛАР.
Авторнуң тырттырган чуруу.
“Шын” №16 2026 чылдың апрель 30
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар max.ru/join/egenQ...