(Чечен чугаа)
Ай-кыс сырбаш дээш оттуп келген. Кортканындан чүрээ дыңзыг-дыңзыг сога берген. Озалдаар болза, хоржок. Даштын ам-даа караңгы, ынчалза-даа чылыг чоорганындан чарлыр үези келген деп билир, пат чаңчыккан. Даайы албан-биле шакты удуурунуң мурнунда Ай-кыстың чанынга белеткеп, салып каар. Эртежик тургаш, одун салыр, инектерин саар, инек кажаазының иштин аштаар, өөнде улузунга чемин хайындырып белеткээр дээш, өскүс кыстың кылыр ажылдары, даң адарга-ла, эгелей бээр. Бажыңда улузу тамчыктыг уйгузундан одунмаанда, оруннарындан турбаанда-ла, оларны оттурбазын бодап, дааш-шимээн үндүрбейн, шимченип эгелээр. Олар туруп келирге, шупту чүве белен турар ужурлуг. Хүннүң-не кылыр ажылы ындыг. Ол аразында өөренип, онаалгаларын база кылып четтигер. Багай демдек алза, "өөренир салым чок чүве, салымы бак чүве" дээрлер.
Баштай-ла одун сала каапкаш, даштыгаар үне халаан. Күстүң хүнү, эртенги үеде, соогу кедергей, хадымырлап турар. Инек кажаазынче кире халып кээрге, ажыттынган эжик даажын дыңнаан инектери Ай-кысты манаан ышкаш, хары угда көрнүп келгеннер.
— Экии, эргимнерим! Кайы хире хондуңар, эреспейлерим? Мен-даа чүгээр-чүгээр. Мени дээш сагыш човап турганыңарны билир мен. Ажырбас, сагыш човаваңар! — дээш, көдүрлүп кел чыдар кударалын базырныктыр хөрээнче агаарны үндүр-киир тынгылапкаш, шалыпкыны кончуг инектерин саай берген. Удаваанда күштүг эвес бол, бедик, кударанчыг хоюг үн кажаа иштинге дыңналы берген. Ол чараш үннүң дыңнакчылары — инектери-ле болгай. Ыыткыр эвес, ынчалза-даа сеткилден ырыда аарышкы, ханы муңгарал барын дыңнаан кижи бүрүзү эскерип каап болур. Ай-кыс инектерин саап ора, бо-ла ырлай бээр. Олары таалаан ышкаш, шимчеш дивейн тургулаарлар. А демги төрелдери дыңнап турда, ырлаар хөңнү чок. "Чүңнү өөрүп тур сен?" — деп айтыра берзе, хоржок. Ынчангаш кажаа иштинге сагыжын ажыдып, чазамыктап ырлап ап чорууру бо. Саап дооскаш, каш пакты хумуңнарының бирээзиниң эриинден иже каапкаш, сүдүн бажыңынче киирип каан. Сүттүң чаагайын магадап, амданнанып, ижип-ле туруксаазы кээр. Оон хөйнү ижеринден база сезинген. Мырай-ла, сагган сүдүнүң эвээжин, көвейин безин хынай бээрлер болгай. Каразып, Ай-кысче хыйыртап көөрлер-даа ийик. Дүүн орта чем чивээнинден күш-шыдалы арай-ла хирелиг. Харык чок, дүрген-дүрген шимченипкеш, шагзырай берген. Шылаанын уттупкаш, улаштыр-ла чемин кылып эгелээн. Школазынче база белеткенир болгай.
Ай-кыс инек саарынга ынак турган. Кажаа иштинде чүгле боду, инектери. Анчыг сөстер чугаалаар кижилер чок боорга, ындыг хире. Инектери-биле бо-ла чугаалажыр. Оларга кударал, муңгаралын-даа чугаалай бээр. Оон артык элдепейлиг чүүл — хумуңче сагган сүдүнүң даажындан бир-ле аялга куттулган кыннып келирге, мага-боду сергей хона бээр. Хүнзедир-даа ол аялга Ай-кыстың сергек хөөнүн бадырбайн, кулактарынга дыңналып келир. Арга-дуржулгалыг хөгжүмчү болза, нотага бижипсе, кайгамчык аялга сүттүң хумуңче баткан даажындан төрүттүнүп келир ийик. Кысчыгаштың каас-чараш иштики делегейинге аялганың хензиг үрезини чиирбей тыртып, бодарап турган.
Күүйү чалгаараваанда, боду сүдүн тыртар, даайы инектерин одарже үндүр сүрер. Бирээзи улус мурнунга инектерим сагдым, өскези инектерим кадардым дээрлер болгайлар. Чон ындыг-мындыг деп барбазы-биле көскүлеңнеп каарлар. Херек кырында хамык ажылды чүү-даа диртип, буруу чок черге кончудуп, сөгледип тургаш, Ай-кыс кылып, шыдажып-ла турар. Оларның соок карактарының коргунчуу кончуг. Ам канчаар дээр сен, оон өске баар чери, кирер бажыңы бар эвес. Ол хирезинде чалгаа чүве дээрден башка, төрелдериниң эки сөзү чок. Бичии кижиниң куъду чайлып, ийлей бээрин билбестер. Билир-даа болза, тоовастары ол ыйнаан. Каржы-дошкун, кежи кылын кижилер өске кижиниң сагыш-сеткилин кайын херекке алырлар. Чүгле күүйүнүң авазы-ла улус көрбейн турда:
— Багай уруумну — дээш, бажын суйбай кааптар. Ындыг үелерде Ай-кыс:
— Кырган-авай! — деп алгыра каапкаш, куспактаны кааптар. Авазының эргеледии четпейн турары оон-на илдең. Демгилери душ бооп көрүп каар болза: "Чүгле чем чиир, чалгаа чүвени чүге чассыдып тур сен?" деп барза хөңнү. Ынчангаш кырган эне уруундан, күдээзинден сестир. Боду база оларынга аартыктадып чоруурун эндевейн турар.
Ай-кыс ада-иезин бо-ла сактып келир. Ынчан олары барда, дыка-ла өөрүшкүлүг, түрегдел чок чурттап чораан болгай. Ам ол-ла-дыр, чолаачы ачазы орук озал-ондаандан "кызыл-дустай" бээрге, авазы элээн ижиптер апарган. Кады төрээн эр дуңмазы, кенни сугга уруун каапкаш, баш углаан черинче чоруп каар. Дөргүл-төрели боор улус, уруу Ай-кыс-даа чагып-сургап, чугаалажып чадашкан. Сөөлүнде мырай-ла боду ышкаш арага-дарыга сундулуг кижи-биле чурттай бергеш, найысылал Кызыл хоорайда сураа дыңналыр. Аар-саар ажылдар кылып, арага ижипкенде, ажылдаан черинден үндүр-киир ойлаттырып чоруур. Чаңгыс уруун-даа сагынмас, сагыжы аарывас, көрүксевес. Улустан сөгледирге, хаайынга-даа какпас. Суурунга келбээнден бээр бир-даа чыл чеде берген. Улузу-даа ону сураглавас. Ажыы чок кижини канчаар дээш, аартыктаарлар. Оозу база ону билгеш, келиксевес хире. Арага черле кижини эки чүвеге чедирбес. Ынчап чоруй, хоорайга сербээ эзирик кудумчу кежип чыдырда, машина таварыпкан. Ол-ла черинге ыш-биле барган.
Авазы амы-тынындан чарлып, чырык өртемчейден ырай бээрге-ле, Ай-кысты төрелдери өскүстер бажыңынче чорудупканнар. Төрел болур улузунуң аразындан азырап алыр-дыр дижир, "бук" дээр кижи-даа чок болган. Түреп турган бичии уруг черле чүгээртеп, сагыш-сеткили чоорту оожургай берген турган. Өөредилгези катап экижип, сагыжын ажыдыптар эш-өөрлүг-даа апарган. Бичиизинден тура-ла хөгжүм дыңнаарынга ынак болгаш фортепиано клазынче барып, ооң онзагай үнүн дыңнап, чарашсынып, эге базымнарын өөренип эгелээн. Элээн үе эрткенде, хөгжүм башкызы Ай-кыстың салым-чаяанын эскерип, деткип, өөрүнге үлегер-чижек кылдыр мактагылаптар апарган. Ол эргим, чымчак сөстерден чалгынналы-ла бээр. Кым-даа черле мактавайн чораан болгай. Фортепиано ойнаарынга арга-дуржулгазы улгадып, мырай-ла мөөрейлерге безин киржип эгелээн. Шаңналдыг черже кирбээн-даа бол, башкылары келир үеде бичии, хүрең шырайлыг кысчыгаштан, шыырак хөгжүмчү үнүп болурун ынчан-на чугаалажы бергеннер. Ындыг чедиишкиннерден Ай-кыс өөрүп, сүлде-сүзүү көдүрлүп, өскүс салымынга хомудалы безин эсти берген ышкаш болган.
Ам бо-ла-дыр. Бир хүн даайы келгеш, саазын-саавыр долдуруп, башкыларынга аксы-сөзүн берип: "Эки карактаар мен, эки кижизидер мен" — деп чараш сөстеп тургаш, катап-ла суурунда эккелгени бо. Таптыг-ла ол үеде күрүне, эрге-чагырга өскүс уруглар азырааны дээш, акша-төгерикти шыырак төлээр деп хоойлу үндүрерге, ону бодааш, даайы кызып, маңнап турганын Ай-кыс хөөкүй кайыын билир. Эки карактааны кайда боор ийик? Бичии-ле чүве дээш хөректенир, кончуттунар. Чылдагаан тыппас. Бүгү-ле ажылды аңаа кылдырыксаарлар. Боттарының чассыгбайларынга ажыл кылдыртпазын бодаарлар. Оларның Ай-кыстан ийи-үш хар улуг, борбак-борбак, семис-семис уруглары ийи-чаңгыс кудумчу бажында кудуктан суглап эккээрлер. Ийе, чон караанга ажылдап турарлары ол ыйнаан. Даайы сугга катап келгеш, авазы дириг турганынга бодаарга, оларның аңаа хамаарылгазы кадыг, тоомча чок, улам-на багай талазынче өскерли бергенин назыны бичии-даа бол, Ай-кыс дораан эскерип каан.
Бир эртен инектер кажаазының иштин аштааш, бажыңынга кире халып келген.
— Каяа чоруур ырбыска херээжен сен?! Чүге столуң кыры белен эвезил? Улус чемнениксеп турар-дыр. Дораан белетке! — дээш, күүйү кызыл-даван буттарынга идиктерин киир тепкилээш, даштыгаар үне берген. Ай-кыс чүнү-даа ыыттавайн, дүвү-далаш-биле изиг мүннү тавактарга куткулапкаш, хлебти кескеш, салып берген. Ындыкы өрээлче эрткеш, хевин солуттуна берген. Чай кадында чемненген улус столду долдур олурупкан боорга, өөренир номнарын суккан чүктешкизин алгаш, үнүп чыдырда:
— Ма, мону орук ара чип алыр сен. Шуут чемгербээн дээр болгай сен — дээш, даайы кескинди хлебти чаңгыс калбак кыдырааш саазынынга ораагаш, кармактадып берген.
Ай-кыс бажың хериминден үнгеш-ле, кескинди хлевин ужулгаш, ыңай-бээр көрзүне-көрзүне дайнай берген. Улус көрүп кагза, эпчок, ыядыры ол. Кылаштап бар чыда, ыравайн-даа, оозун төндүр чип алган, шуут-ла аш ижинге өөренири берге болгай. Хөөкүй ынчаар чаңчыккан, та чеже катап чемненип албайн чоруп турган. Демгилери ону чемненип ал дивестер-даа, артык хырынның биске херээ чок диген ышкаш, ыыт чок чемненип орарлар. Чылдагааннап, "орай турган бодуң бурууң-дур" дээрлер.
Башкылары Ай-кыстың арган-дорганын, аарымзыг, куу арын-шырайын эскергеш, улузундан айтырарга:
— Уйгужузу кедергей мооң, ынчангаш чемненип четтикпес — деп таарыштыр харыылаарга, ынаар ханылавайн, кайызы-даа сонуургавайн баарлар.
Эртенден кежээге чедир иштики-даштыкы бажың ажылын кылып, Ай-кыс четтигип-ле турган. Өөредилгезин база уттуп болбас. Оон башка оларның хыйланырын дыңнаар эвес. Черле эрес-кежээ болгаш, ажылын кылып чаңчыга берген. Чүгле фортепианога ойнаксаары чүден күштүг. Ынчалза-даа бичии суурда хөгжүм школазы хамаанчок, фортепиано безин чок. Чааскаанзыраан кыстың сеткилинге хөгжүм онзагай черни ээлеп турганы билдингир.
Кандыг-бир чүүлге ханы ынак кижи бир-ле арганы тып алыр. Чемненген соонда, чуп турган аяк-савазының аразындан улуг-бичии омааштарны, серээлерни стол кырынга чыскаай, эптей салгаш, фортепиано баскыыштары кылдыр ойнай бергилээр. Хөгжүмге ынаа ол хире күштүг, ону моондактаптар чүүл чок болганы ол. Кулактарынга чайгаар-ла чараш аялгалар куттулуп, дыңналып келгилээр. Ынчан Ай-кыстың сагыш-сеткили таалалдан үн чок ырлап, өртемчейниң карак четпес булуңнарынга чедип, окталып, ужуга-ла берген ышкаш. Өскүс кыстың чаңгыс-ла өөрүшкүзү, ынакшылы, амгы үеде бүттүнмес күзе- ли — аялга, хөгжүм болуп арткан.
Бир катап даайы машинага кажаа кылыр калбак манзалар эккелгеш, хериминиң иштинге дүжүртүп каан. "Ыяштарны барып чыг" — дээш, Ай-кысты даштыгаар айбылап үндүрүпкен. Манзалар аар-даа бол, чыый аарак салып кааш, бирээзинге фортепиано баскыыштарын бичии, борбак хөмүр-биле чурааш, шынап кылдыр сагыштаалап ойнай берген. Калбак ыяшка салааларын дегзип шимчедирге, эптиг-даа болган. Ол хүнден эгелээш-ле ажыл кылып-даа тургаш азы бичии-ле чай кадында "кылымал фортепианозунга" ойнай кааптар апарган. Кадыг ажыл кылгаш, ээлбес, арай каңдай турган салаалары эвинче кирип, оон аялга диңмиттелип, дыңналбаза-даа, Ай-кыстың чажыт өөрүшкүзү болу берген.
Бир дыштаныр, өөренмес хүнде оозунга ойнап олурда:
— Аа, мында сен де, черле шимээн чок болдуң! Бажыңда улус чемненген соонда, арткан хирлиг аяк-саваны кым чуурул?! Хамык улус чемненип, шайлап кааптарга, сөөлүнде шайлаар сен дижик мен! Мында чүнү канчап олурар кижи сен?! Эскереримге, бо ыяштар чанынче маңнаар апарган чордуң харын. Каям! — дээш, даайы топтай берген. Калбак ыяшта хөмүр-биле чураан баскыыштар карактарынга илдиге бээрге, мырай-ла кылыы хайнып:
— Хөгжүмчү?! "Шалдаң" хөгжүмчү! Өскүстер бажыңынга тургаш, чандыр-соора ойнап турдуң ыйнаан. Ынчалза-даа сенден кажан-даа хөгжүмчү үнмес! — деп калчаа аараан кижи ышкаш алгыргаш, Ай-кыстың бажының дүгүнден сирбектээш, ынаар-ла шывадапкан. Ай-кыс аарышкылыы кедергей кылдыр арны-биле херимге үскеш, кезек када билинмейн барган.
Миннип келирге, даайы чидиг балды-биле чуруп каан баскыыштарлыг калбак ыяшты чара каккан турган. Хээндектеп турарын көргеш, бажы дээскинип турза-даа, кортканындан бүткүр боду сириңейнип, тендирип чоруй, бажыңче кире халаан. Тенек аараан кижи ышкаш, балдылыг кижиден ырак-ла турганы дээре. Арнын суйбаарга, аарышкылыг, ажыңайнып турар. Көрүнчүкке көрнүрге, бир талакы чаагы көскүзү кедергей кылдыр сүвүрлү берген болган. Аарзынып тура-ла, чем-даа чивейн, хирлиг аяк-савазын чуй берген.
Эртенинде өөренип чеде бээрге, башкызы:
— Арның канчап барды, Ай-кыс? — деп айтырарга, ыыттаваан. Шынын чугаалаар болза, даайы ат кылыр. Оозунга эттедип, кончудуп шаг болган болгаш, аас ашпайн, ылым-чылым олурупкан.
Артыкы партадан:
— Ай-кысты даайы эттеп турган, башкы — деп, чаңгысклассчызы Хорагай ында дидим эвес чугааланган. Ай-кыс эжинче дүргени кончуг көрнүп келгеш, Хорагайның буруузунган хевирлиг байдалын эскерип кааш, боду хорадаза-даа, чүнү-даа сөглевээн.
Хорагайның кырган-авазы Ай-кыстың даайы хөректенип турарын дыңнааш, херим азыындан бакылай берген чүве-дир. Кожазының каржы-хажагайын ол каш-даа катап көрген, ынчангаш Ай-кысты хөлчок кээргээр. Ол өг-бүлениң бүгү-ле ажылын чүгле Ай-кыс кылыр деп база билир. Бичии кыстың салымы дээш баары ажыыр, ие кижи болгаш энерел сеткилинден хомудап турганы билдингир.
Ол болган таварылга соонда Ай-кыстың чуртталгазы хеп-хенертен өскерли берген. Башкылары өөреникчизиниң түреңги амыдыралынга каразып турган болгаш, чогуур черлерже дыңнатканының түңнелинде даайынга кеземче херээн оттурган. Ай-кысты өскүстер бажыңынче катап-ла чорудупканнар.
(Уланчылыг)
Юрий ТУҢ-ООЛ, Россияның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү
Чурукту ГигаЧатка чураан.
“Шын” №19 2026 чылдың май 21
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар max.ru/join/egenQ...