Найысылал Кызылдың Иркутский микрорайонунга эртенниң-не сергээ аажок скандинав даянгыыштарлыг кырган-авайны бо-ла көөр мен. Ол спортчу энени сонуургааш, ужуражып чугаалажы бээримге, бүгү назынында бодунуң күжүн, энергиязын харам чокка чоннуң кадыы дээш ажылдап каан буянныг эмчи болду. ССРЭ-ниң кадык камгалалының тергиини Раиса Көгжеевна Өлзей удавас 90 харлаар!
«Узун назыныңарның чажыды чүдел?» деп айтырыымга: «Шупту чүве шимчээшкинде. Шимчээшкин — амыдырал. А амыдырал — демисел-дир. Демисел чокка амыдырал өжүп каар…»— деп харыылады.
Раиса Көгжеевнаны көөрге, назынынга дүүшпес эрес-кашпагай, бичежек дурт-сынныг, шевергин арын-шырайлыг, чазык чаңныг, чугаа кадында баштактаны кааптар кижи болду.
Ол школачы тургаш-ла, спорт-биле өңнүктежип эгелээн, ылаңгыя коньки, хаакка маңнаарынга эң-не ынак.
«Черле бүдүжүм ындыг турган. Бичиимден-не сарбашкын дег шимченгир, дөскел чок турган мен. 3-4 харлыымдан эгелээш анай-хураган аразынга маңнап, олар-биле чаржып өстүм. Ол үениң ажы-төлү көдээ ажыл-ишти шуптузун кылыр болгай. Анай-хураган бажы дозар, бызаа тыртар, инек саалдазы дээш ажыл-ла хөй. Ажыл кылыры база спорт-ла-дыр.
Эрзинге кидис идиктерге коньки шарып алгаш, хемниң дожунга чуңгулаар турдувус. Сөөлүнде Кызылга өөрени бергенимде, 5 чыл аттыг стадионнуң дожунга конькилеп, Дөгээ даанче үнер, ооң эдээнге хаактаар турдувус. Колдуунда спорттуң кышкы хевирлери — конькиге, хаакка маңнаарынга ынак турдум. Ол үелерде спорт дыка сайзыраңгай турган. Күш-культуравыс башкызы бурят омактыг Карп Васильевич Ханкалаев турду» — деп, хүндүлүг хоочун сактып чугаалады.
Раиса Көгжеевна школачы, студент-даа тургаш, ажылдап-даа тургаш, оон пенсия үнгеш-даа, спортту кагбаан. 75 харлыында ушуну сонуургап эгелээн. Ярыгин аттыг спорт залга ушу башкызы Роберт Күнзектиң удуртулгазы-биле боду ышкаш ушуга сонуургалдыг эш-өөрү-биле ол чараш спорттуң аргаларын күзелдии-биле өөренип турган. Каш чыл бурунгаар хамчыктыг ковид эгелээрге, чаңгыс черге мөөңнежирин хоруп, карантиннер эгелээн. Ынчан скандинав даянгыыштарның кадыкшылга ажыктыын билип алгаш, даянгыыштарны чагыдып алгаш, хүннүң-не кылаштап эгелээн. Ол ынчан 85 харлыг турган.
«Скандинав даянгыыштарга кылаштаарын кайыын өөренип алдыңар?» деп айтырарымга, «Ында өөренир-даа чүве чок, анаа хаакка кылаштаары-ла-дыр» — деп, ол харыылады.
«Назыным улгаткаш, буттарым кошкап эгелээрге, ала-чайгаар кылаштаар спортче шилчий бергеним ол-дур. Москвадан бо даянгыыштарымны чагыдып алдым. Дыка эки даштыкы даянгыыштар-дыр. Оларның ачызында ам кылаштап тур мен» —деп, даянгыыштарын суйбавышаан чугаалады.
Раиса Көгжеевнадан допчу намдарын төөгүп бээрин диледим.
Ол 1936 чылдың ноябрь 26-да Эрзин кожууннуң Төре-Хөл деп черге Көгжей Куякович биле Багайтык Шойжукаевна Өлзейлерниң хөй ажы-төлдүг өг-бүлезиниң улуг уруу болуп төрүттүнген. Школаны 7 класска чедир Эрзинге өөренгеш, улаштыр Кызылдың 2 дугаар школазын өөренип дооскан. Ол-ла чылын Томскунуң медицина институдунче кирип алгаш, 1962 чылда чедиишкинниг дооскан. Дээди эртемниг бирги тыва эмчи эш-өөрү-биле кады Тывазынче ажылдап чанып келгеннер. Олар кымнарыл дээрге Раиса Өлзей, Анна Базыр-оол, Михаил Дирчин, Чаш-оол Таспанчик, Константин Орус-оол.
1962 чылда Тыва АССР-ниң Кадык камгалал яамызының хуваашкыны-биле баштайгы ажылчы базымнарын Тожу кожуун эмнелгезинге эгелээн. Аңаа уруглар эмчизи кылдыр ажылдааш, улаштыр Эрзин кожууннуң эмнелгезинге педиатр, оон инфекционист эмчи болуп ажылдаан. Дараазында 1994-1998 чылдарда Кызылдың медицина училищезинге халдавырлыг аарыглар талазы-биле башкылаан, ооң-биле чергелештир Кызылдың халдавырлыг аарыглар эмнелгезинге инфекционистеп база турган. 1998-2003 чылдарда Кызылдың уруглар поликлиниказынга элээдилер албанының педиатры, оон хүндүлүг дыштанылгаже үнгүже, 2003-2007 чылдарда, Республиканың дыңнаары кошкак уругларның тускай школазынга педиатр эмчи болуп ажылдаан.
Эрзинге ажылдап турар чылдарында кожууннуң хөй-ниити амыдыралынга, уран чүүл көрүлделеринге идепкейлиг киржип турган. Республика чергелиг көрүлделерге, фестивальдарга чаңгыс эвес удаа киришкен. Ылаңгыя национал хөгжүм херекселдеринге ойнаарынга ынак.
Хүндүлүг эмчи 1980 чылдарда Эрзин кожуунга Элээр чорук ниитилелин база удуртуп турган. Эмнелгениң халдавырлыг аарыглар салбырының эргелекчизи тургаш, ажылдакчыларынга эртенниң-не сула шимчээшкиннер кылдырар чаңчылдыг турган. Ол ышкаш херээжен чонга, ынчан аажок сураглыг турган аэробиканы база эрттирип турган. Раиса Көгжеевна бүгү назынында кадык амыдырал болгаш спортту суртаалдап келген.
Ооң ажыл-ижин, идепкейжи чоруун үнелээн шаңналдары хөй, ооң аразында 1984 чылда алганы «ССРЭ-ниң кадык камгалалының тергиини» деп ады эң-не үнелиг. Кызыл хоорайның мэриязындан болгаш ТР-ниң Спорт яамызындан кадык амыдыралды суртаалдап турары дээш, өөрүп четтириишкин бижиктери-биле база шаңнаткан.
Раиса Көгжеевна 3 ажы-төлүнүң ынак авазы. Уйнуктары болгаш оларның ажы-төлү 17 четкен. Уйнуктарының аразында спорттуң аңгы-аңгы хевирлеринге 4 спорт мастери бар. Улуг уйнуу — алдарлыг спорт мастери Дженни Чамыян. Ол– Паралимпий оюннарының 3 дакпыр чемпиону, делегей болгаш Европа чемпионаттарының хөй дакпыр тиилекчизи, дзюдога Россияның 15 дакпыр чемпиону.
Раиса Көгжеевна кижилерниң кадыын камгалап, аарыг-човулаңдан эмнеп, чонунга буянныг ачы-дузазын чедирип чораан хүндүткелдиг эмчилерниң бирээзи. Ол спортка хандыкшылындан аңгыда, хөгжүм херекселдеринге база ойнаар. Домразынга ойнавышаан ырлай кааптар хөглүг-баштак, хөй талалыг сонуургалдыг, солун эне болду.
«Аныяк-өскенге чагыым— спортка ынак болуңар. Канчап спортка ынак болбас чүвел, хайыраан чуртталганы… Чуртталгага ынак болуңар» — деп чагыг-сүмезин берип тура, ынак цитатазын чугаалады: «Кижиге эң-не үнелиг чүүл — чуртталга. Ону кандыг-даа тура-сорук чок чурттап эрткени дээш, сагыш-сеткилге хилинчектиг болбас кылдыр чурттаар херек» деп Николай Островский чугаалаан болгай».
Алдынай СОЯН.
Чуруктарны Р.К. Өлзейниң өг-бүле архивинден алган база авторнуң тырттырган чуруу.
«Шын» №41 2026 чылдың октябрь 22
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn