Чөөн-Хемчик кожууннуң Хөндергей сумузунда «Донаг Сунраблин» дуганы бар. Ооң адын албан-биле Джамбел Лодой башкы XIV Далай-Лама башкыга ужуражып чорааш, ададып эккелген. Төвүт дылдан ол атты очулдурарга, судур, тантра өөредииниң ораны дээн уткалыг. Ол дугайында тайылбырны 2008 чылдың июль 5-те дуганның байырлыг ажыдыышкынынга ынчангы Тываның Камбы-ламазы Джамбел Лодой (Апыш-оол Шууракайевич Сат) чыылганнарга кылган.
Хөндергейжилерниң чоргаарланыр чүүлдери-ле хөй. Шак маңаа кайгамчыктыг салым-чаяанныг, ат-сураглыг кижилер төрүттүнген: эртемден, этнограф, төөгү эртемнериниң доктору, Тываның улустуң чогаалчызы, делегейде «Хамнаашкынның дириг эртинези» деп аттың эдилекчизи, тыва хамнарның назыда президентизи Монгуш Борахович Кенин-Лопсан, тыва цирктиң үндезилекчизи, РСФСР-ниң болгаш Тыва АССР-ниң улустуң артизи Владимир Оскал-оол, баштайгы тыва херээжен чогаалчы Барыкаан Донгак, баштайгы дээди эртемниг тыва инженерлер Дадар-оол Монгуш, Сүлчүң-оол Сат, тыва сатира, юморнуң «адазы», Тываның улустуң чогаалчызы Василий Монгуш, Тываның алдарлыг чогаалчызы Эргеп Монгуш, чогаалчы Идам-Сүрүң Монгуш, сураглыг тоолчу адашкылар Албанчы Сат, Каваакай Сат, Россияның улустуң артизи, РСФСР-ниң, Тыва АССР-ниң алдарлыг артизи Надежда Куулар, тыва эстраданың «адазы», Тываның улустуң артизи Олег Сарыглар, Тываның улустуң артизи Олег Сат... Ада-чурттуң Улуг дайынынче эки тура-биле Хөндергейден 10 маадыр аъттаныпкан: Совет Эвилелиниң Кызыл Сылдыс ордениниң, «Ада-чурт дайыны» орденниң I чергезиниң, ТАР-ның Республика ордениниң эдилекчизи Бүрзекей Сат, ТАР-ның Республика ордениниң эдилекчизи, гвардейжи улуг лейтенант Дончут Куулар болгаш ооң өөнүң ишти Дарья Куулар, Канчыыр-оол Сарыглар, ооң өөнүң ишти Часкал Сарыглар, Семис-оол Монгуш, Кошкар-оол Кара-Сал, Комбуй Ооржак, Биче-оол Монгуш, Самнаар-оол Кара-Сал. Оларның маадырлыг чоруу уттундурбаан, аттарын төрээн суурунда тураскаалда мөңгежиткен.
Чоокка чедир хөндергейжилер шажын-чүдүлге талазы-биле чоргаарланып, чаңгыс чер чурттугларының дугайында мынча деп чораан: «Тываның эң улуг хамы Хөндергейден үнген, сарыг шажын чүдүлгезин сайзырадыр улуг эрге-дужаалда Хөндергейниң оглу ажылдап чоруур». Шак-ла мындыг улуг чоргааралдан Камбы-ламаның төрээн черинге канчап черле дуган турбас боор деп бодалды Хөндергейниң баштыңы – чагырга даргазы, Хөндергей сумузунуң Төлээлекчилер хуралының I чыыжының депутады Даш-оол Содунамович Сат сессия үезинде саналдап үндүрген. 131 дугаарлыг Федералдыг хоойлу ёзугаар тус черниң Төлээлекчилер хуралының I чыыжының депутаттары кылдыр ынчан Даш-оол Сат, Святослав Ондар, Андрей Монгуш, Михаил Монгуш, Наталья Монгуш, Сесек Куулар база Надежда Дун-Куулар 7 соңгулда округундан чонунга соңгуттуруп алгаш ажылдап турган.
Солун бодал изиг күзелче шилчээн соонда, чон хуралынга сүмележип, дуган тудуп алыры-биле организастыг бөлүктү тургускаш, ажылдап кирипкен. Өреге бүрүзү эки тура-биле акшаларны чыып турда, депутаттар катчып алгаш, чаңгыс чер чурттугларын мөөңнеп, үнүүшкүннерни чоруткан. Найысылалда болгаш ол чоок-кавыда чурттап чоруур чаңгыс чер чурттугларын Кундустуг аржаанынче чалап алгаш, дөгерген хоюнуң эъдин, чигир-чимизин делгеп, шайладып тургаш, кижи бүрүзүнүң санал-оналын дыңнап, кым чүнү кылып болурул, дагзып, берген акша-көпееэн даңзыже киир бижип, хүлээп алган. Дараазында «Аргада чыыш» деп солун хемчегни Чадаананың лагерь арыынга эрттирген. Аңаа Чадаана хоорайда, Хайыракан суурда чурттап чоруур хөндергейжилер чыылган. Кижи бүрүзү акша-төгериктен аңгыда, материал-биле дузалажыр аргалыг болган.
Шак мынчаар демниг, чаңгыс үзел-бодалдыг, сүлде-сүзүктүг ажылдаан түңнелинде Хөндергей суурнуң төвүнге дуган туттуна берген. Үжен алды дөрбелчин метр тудуг материалын борбак карандаш ышкаш кылдыр чондургаш, Чадаанада «Юрта» бүдүрүлгези кылып бээрге, суурнуң шевер эр кижилери салып үндүрүпкен. Дуган девискээринче кирер улуг эжиктиң кырын болгаш дуган кырында ыяш дүрзүлерни Святослав Ондар сиилбип чазаан. Бүгү ажылды Лодой башкы айтып берип, удуртуп турган. Ханаларын тургускан соонда, кырынче үнери база бир ужурлуг болганы солун. Таакпы тыртпас, арага ишпес кижи үнер ужурлуг болганы-биле башкы боду туруп алгаш, Айдаш Дун-Кууларны кыйгырып алган. Иштики ажылдарын кылырынга сумунуң херээжен чону демнии-биле турупкан. Ажылдап турар улуска аъш-чемни, суксунну кижи бүрүзү бажыңнарынга кылып алгаш, чедирип турган. Шак мынчаар демниг ажылдап турувуста, катап база соңгулдалар үези чедип келген. Ийиги чыыштың депутаттары соңгуттуруп үнүп келгеш, даргазынга Айсан Кызыл-оолович Түлүштү соңгуп алганнар. Ынчангаш дуганның байырлыг ажыдыышкыны бо дарганың үезинде таваржы берген. Чоннуң чыгган акшазы-биле бурганнарны болгаш судурларны Индиядан чагыттырыпкан. Бурганнарны шүңнеп диргизер ажылды лама башкылар кылып турда, судурлар ораар барындактарны суурнуң шеверлери даараптарга, тус-тузунда ораап, куңгурваага чалап олуртуп, судурларны шыгжаан. Россияда эң улуг «Тубтен Шедруб Линг» хүрээзи ажыттынмаан үеге чедир Тывага четче бурганнар Цеченлинг хүрээзинден аңгыда, Хөндергей дуганынга турган.
2008 чылдың июль 5-даа келген. Хөндергейниң төп кудумчузунга бедик хей-аът тугунга улаштыр дыка хөй туктар киискип, Цеченлинг, Алдыы, Үстүү-Хүрээлерниң башкылары, кожа-хелбээ чоок кожууннарның Даа-ламалары байырлалга киржип, улуг номналды кылып, саңны салган. Байырлыг ажыдыышкынны Надежда Дун-Куулар биле Сесек Куулар башкарып эрттирген. Чаа дуганның меңгилерге чүүлдеш өңнүг кожааларын Камбы-лама Джамбел Лодой, Даа-лама Ай-оол Донгак, сумунуң ийи даргазы Даш-оол Сат биле Айсан Түлүш кескеннер. Чадаанага болган аргада чыышты дыңнап кааш, сонуургап келгеш, улуг дузазын көргүзүп деткээн ТР-ниң Дээди Хуралының депутады Роза Дегени база кожаа кезер ёзулалга хүндүткел-биле киириштирген. Бүгү тала-биле дуган тударынга үлүүн киириштирген идепкейлиг хөндергейжилерни Хөндергей суму чагыргазы, Камбы-лама эргелели, Чөөн-Хемчик кожуун чагыргазы шаңнап-мактаан. Байырлалга ырак-чооктан чаңгыс чер чурттуглар киржип, спортчу хемчеглерге киржир аргалыг болган. Кежээ дүжүп турда, «Муң чула байырлалының» оду чайнап, чырык чер кырында амылыг амытан бүрүзүнге аас-кежикти сөңнеп, хилинчек-човулаңындан адырары-биле мөңге чырыкты тургускан.
Оон бээр ам 18 чыл чедип турар. Бо үелерде дуганны аштап-арыглап, ажаап-тежээп, ээлээр ажылдарны суму чагыргазы күүседип турар. Шагаа бүдүүзүнде болгаш чамдык айларда Чөөн-Хемчиктиң Даа-ламазы башкылар-биле кады кээп, дуганны сергедир номун номчуп, чүдүкчү чонну хүлээп кээп турар. Орук ара Өвүр, Мөңгүн-Тайга чону кире дүжүп, тейлеп, чалбарып ап чоруур. Судур, тантра өөредииниң оранын ээн кагбайн, өйлеп-өйлеп класс шактарын, онзагай кичээлдерни суурда ийи школаның башкылары өөреникчилерин эдертип алгаш келгеш, эрттирип, буддизмниң философиязын сонуургаар уруг-дарыгга тайылбырлап турар. Джамбел Лодой башкы боду аравыста чок-даа болза, ооң арттырып каан буяны дуганда мөңге дириг. Ооң оглу Тензин «Тубтен Шедруб Линг» хүрээде ачазының изин истээр салгакчы болуру-биле хуурактап турар. Тываның эм үнүштерин боду чыып тургаш, эм белеткеп, аарыг улус эмнээр доктор Аян-оол башкы база-ла Хөндергей чурттуг. Хөндергейжилер чүдүлге-сүзүкке кончуг болгаш, чылдың-на ыдыктыг Чиңгирлээн тайгазын дагып чоруур. Школа доозар ажы-төл шылгалдалар мурнунда-ла «Донаг Сунраблин» дуганын долганып, ооң даштында мани-хүртүзүн долгап, иштинче киргеш, чула тудуп, бурганнарынга чалбарып алыры чаңчыл апарган. Тускай шериг операциязында чаңгыс чер чурттуглары амыр-менди, тиилелгелиг чанып келзин дээш, хүннүң чыгыы чулазын өжүрбейн, дуганында чалбарып чоруур улус хөй. Бо дуганның эптиг талазы кандыгыл дээрге сүзүглеп, чалбарып келген кижиге кым-даа шаптыктавас. Сагыш-сеткили хөлзеп, дүвүреп, муңчулуп чоруур кижи келгеш, чааскаан сеткил хандыр тейлеп алыр. Дуганны арыг-силиг, чылыг-чырык тударынга дөгүм болзун дээш, өргүлүн арттырып каар. Чон ынчаар чаңчыга берген. Кылыр ажылдар тыптып келгенин боттары эскерип, күзелдии-биле демнежипкеш, аайлап ап чорууру чоргааранчыг.
Идегел МОНГУШ.
Авторнуң тырттырган чуруктары.
“Шын” №3 2026 чылдың январь 29